Orð af orði

Episodet

• 
  Upphaf útvarps 16.08.2026 30min

  Það var stórhuga og bjartsýn þjóð sem byggði landið þegar Ríkisútvarpið var stofnað 1930; og tungan var sameiningartákn. Guðrún og Anna gramsa í kistu Ríkisútvarpsins, rifja upp Daglegt mál í umsjón Eiríks Hreins Finnbogasonar og blaða í Útvarpstíðindum.
• 
  Um sólmyrkva og fleiri 19. aldar nýyrði 09.08.2026 29min

  „Jeg kalla það ekki formyrkvan, því það er ljótt orð,“ sagði Jónas Hallgrímsson um það þegar tungl myrkvar sólu og gaf því heitið sólmyrkvi. Þegar Jónas þýddi bók um stjörnufræði úr dönsku bjó hann til fjölmörg íslensk orð yfir hugtök í stjörnufræði, eðlsifræði og stærðfræði. Mörg þeirra eru enn notuð sem íðorð og sum urðu hluti af daglegum orðaforða og lifa enn góðu lífi tæpum 200 árum síðar.
• 
  Margvíslegar merkingar orðsins mót 02.08.2026 30min

  Sumarið er tími hvers kyns móta. Haldin eru íþróttamót, skátamót, héraðsmót og þannig mætti lengi teljs. Orðið mót getur verið af ýmsum orðflokkum og haft mismunandi merkingarlegt hlutverk innan hvers þeirra. Það kemur á óvart að orð sem lætur svona lítið yfir sér skuli vera svona fjölhæft.
• 
  Tíska 26.07.2026 30min

  Tíska er hverfult fyrirbæri, hún kemur og fer og breytist minnst ársfjórðungslega, jafnvel oftar. Það mætti auðveldlega halda því fram að tíska sé tiltölulega nýlegt fyrirbæri á Íslandi, hafi jafnvel ekki komið til sögunnar fyrr en kannski um miðja 20. öld. En svo einfalt er það víst ekki. Í þessum þætti verður spáð í tískuna – orðið, það er að segja – aldur þess og merkingu, hlutverk, samheiti og samsetningar sem byrja og enda á tísku.
• 
  Harðfiskur og skreið 19.07.2026 28min

  Skreið til Nígeríu – þetta er vafalaust ein þekktasta blaðafyrirsögn allra tíma. Nú orðið eru sjaldan fluttar fréttir af skreiðarútflutningi og ætla má að orðaforðinn sem tilheyrir skreiðarverkun sé ekki lengur á allra vörum. Í þættinum er kannaður merkingarmunurinn á orðunum skreið og harðfiskur og spáð í hvort skreið sé aðeins þurrkuð á trönum eða hvort það megi líka kalla þau mannvirki hjalla.
• 
  Nýyrðasmíði 12.07.2026 30min

  Nýyrðasmíði hefur verið stunduð á Íslandi að því er virðist frá landnámi til að koma merkingu nýrra hugtaka til skila frekar en að fá lánuð orð úr öðrum málum. Nýyrðastefna hefur öldum saman verið eins konar tíska, og alls ekki verið haldið fram af yfirvöldum gegn vilja almennings. Fjallað er um íslenska nýyrðastefnu og Málstofu-erindi Jóhannesar Gísla Jónssonar prófessors í íslenskri málfræði er rifjað upp.
• 
  Íslensk málstefna 05.07.2026 30min

  Málstefna getur átt við um tvennt: líklega tengja flestir orðið málstefna við útgefna framkvæmdaáætlun en í víðari merkingu er átt við flókið samspil viðhorfa, málnotkunar og ákvarðana um málið. Erindi Guðrúnar Kvaran um málstefnu, í Málstofunni, er rifjað upp.
• 
  Daglegt mál 24 – Nýyrðið bifreið 21.06.2026 30min

  Arnór Sigurjónsson ritstjóri sá um Daglegt mál í Ríkisútvarpinu árið 1957. Í tveimur þáttanna talaði hann um nýyrðið bifreið, sem hann var ekki mjög hrifinn af. Bifreið og önnur heiti á þessum þarfasta þjóni nútímans var einnig tekið fyrir í Orði af orði árið 2017. Hér eru þessum gömlu þáttum gerð nokkur skil.
• 
  Daglegt mál 23 Baldur Jónsson og Lög unga fólksins 14.06.2026 32min

  Í bréfi til stjórnanda Daglegs máls árið 1968 veltir bréfritari fyrir sér orðunum táningur og Karnabær. Hann hefur líka talsverðar áhyggjur af málfari unga fólksins eins og það birtist í þættinum Lögum unga fólksins. Baldur Jónsson hafði umsjón með Daglegu máli og útskýrði þar orðið táningur og segir í örstuttu máli frá Karnabæ en deilir ekki áhyggjum af málfari unglinganna. Í Orði af orði er kafað dýpra í orðin táningur og Karnabær en Baldur hafði tækifæri til, orðfærið á kveðjum unga fólksins skoðað nánar og rifjuð upp ummæli nokkurra þeirra sem stjórnuðu Lögum unga fólksins um málið sem unglingarnir notuðu og ritstýringu Ríkisútvarpsins á þeim.
• 
  Orðbragð að nýyrðum 08.06.2026 26min

  Nýyrði eru skoðuð frá ýmsum hliðum og rifjað er upp hvað var sagt um þau í skemmtiþættinum Orðbragði í sjónvarpinu árið 2013. Og það er ekki hægt að tala um nýyrði án þess að minnast á síma og Jónas Hallgrímsson.
• 
  Daglegt mál 22 – Fólk á ólíkum öldrum með góðar samviskur 01.06.2026 30min

  Árni Böðvarsson og Eiríkur Rögnvaldsson gera tölu orða að umtalsefni í útvarpinu og víðar á áttunda og níunda áratugnum. Hlustandi Ríkisútvarpsins spyr um fleirtölu orðsins lýður; og annar spyr um fleirtölu orðsins sprund.
• 
  Daglegt mál 21 – Þegar verð, flug, fíkn og önnur eintöluorð fá fleirtölu 24.05.2026 29min

  Eiríkur Rögnvaldsson boðaði minni einstrengingshátt og umvandanir þegar hann tók við umsjón með þættinum Daglegu máli árið 1984. Hann sagðist ekki andvígur því að fólk vandaði mál sitt heldur taldi hann að aukin fræðsla og þekking væri vænlegri leið en boð og bönn til að fá fólk til að vanda mál sitt. Síðar sama sumar ræddi Eiríkur í Daglegu máli um orð sem venja er að séu höfð í eintölu fá fleirtölu. Um þetta hefur hann oft skrifað pistla eftir að hann gerðist uppgjafaprófessor og tók til við að fræða almenning.
• 
  Daglegt mál 20 – Þegar Guðni sagði „læks“ 17.05.2026 29min

  Guðni Kolbeinsson sagði „læks“ í stað hins hefðbundna „lækjar“ í eignarfalli orðsins lækur, í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1980. Sá þáttur hefur ekki varðveist en við heyrum annan þátt í umsjón Guðna þar sem lækur kemur óbeint við sögu; og rifjum upp hvað var skrifað um Guðna-málið svokallaða á síðum blaðanna.
• 
  Úti um hvippinn og hvappinn 10.05.2026 29min

  Hvar ertu ef þú ert úti um hvippinn og hvappinn? Hvar er buskinn sem vill vera áfangastaður þess sem fýkur? Orð af orði er úti um dittinn og dattinn, á tvist og bast og út um Brand og Runólf; og rifjaðar eru upp sögur á bak við orðatiltækin „nóg til á Byggðarenda„ og „hver veit nema Eyjólfur hressist“.
• 
  Stiklað orð af orði: baldakin, veifiskati, prímsigna o.fl. 03.05.2026 29min

  Hvað er baldakin? Og hvað er veifiskati? Hvað er að vera aftarlega á merinni? Hvernig reipi er haldreipi? Ef eitthvað ber á góma, hvort eru það þá fingurgómar eða tanngómar? Hvað er eiginlega að snurfusa?
• 
  Guðrún Kvaran um orðaforðann í verkum Laxness 26.04.2026 31min

  Í greininni Úr fórum Halldórs Laxness fjallar Guðrún Kvaran málfræðingur um orðaforðann í verkum Halldórs Laxness, annars vegar dönsk tökuorð og hins vegar íslenskt alþýðumál.
• 
  Daglegt mál 19 – Ill danska og stefnutilvísanir 19.04.2026 27min

  Halldór Laxness skrifaði Ríkisútvarpinu bréf árið 1974, annars annars vegar um þrjá danska hortitti og hins vegar um stefnutilvísanir; og Helgi J. Halldórsson las þau upp í þættinum Daglegu máli.
• 
  Alíslensk orð um máls- og vogareindir 12.04.2026 24min

  Greinin „Stikukerfið: tugamál og tugavog“ birtist í Skírni 1908. Jón Jónsson prófastur á Stafafelli í Lóni skrifaði um lög um metramæli og vog sem samþykkt voru á Alþingi árið áður. Jón var ósáttur við að með metrakerfinu var löghelgaður urmullinn allur af útlendum orðum og lagði til í staðinn alíslenskt orð, eins og „stika“ um metra; „mælir“ um lítra; og „met“ í stað hins útlenda gramms.
• 
  Daglegt mál 18 – Upplifa skemmtilegheit 05.04.2026 32min

  Það er furðudönskuskotið, óþarft og rangt að segja „burtséð frá“ og líka orðin „skemmtilegheit“ og „harðheit“, segir Eiríkur Hreinn Finnbogason, umsjónarmaður Daglegs máls í útvarpinu árið 1956. Hann er líka þreyttur á því að fólk segðist „upplifa“ allt mögulegt og ómögulegt.
• 
  Daglegt mál 16 – um ske 29.03.2026 31min

  Þótt orðið ske sé lítil þúfa hefur hún oft velt þungu hlassi og í áratugi hefur verið tekist á um ágæti hennar. Árni Böðvarsson talaði um orðin ske og heldur í þættinum Daglegu málið árið 1955 og í öðrum þætti gerði hann íslenskun erlendra örnefna og staðaheita að umtalsefni.