E puer Wierder iwwer Wierder

Эпизоды

• Dialekt 22.06.2026

  Dës Kéier geet et ëm d'Fro: Ass Lëtzebuergesch eng Sprooch oder en Dialekt? S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat ass eist Wiwi-Wuert vun haut? C: Ech hunn eppes Passendes erausgesicht fir den Nationalfeierdag! Wat mengs du, Simon, wourop ass de Stacklëtzebuerger besonnesch stolz, oder eeben houfreg? S: ____ C: An natierlech d'Sprooch! Mäi Wuert vun haut ass awer net Sprooch, mee: Dialekt … an déi grouss Uspanung beim Wuert Dialekt, wann et ëm d'Lëtzebuergescht geet. S: Ass Dialekt da falsch? C: Et spillt eng Roll an ech wëll haut awer e bëssi Kloerheet an dëse Begrëff bréngen, grad wann et ëm d'Lëtzebuergescht geet. Et geet mer och ëm de Kontext, an deem eng Sprooch benotzt gëtt an do ass et net schlecht, vläit eng Kéier e puer Elementer méi no ze kucken. Mir ass et am Ausland dann och schonn esou gaangen, dass ech hu missen erklären, ob a firwat Lëtzebuergesch dann elo eng Sprooch ass resp. wat et vun engem däitschen Dialekt ënnerscheet. A vläit kruten eis Nolauschterer an Nolauschterinnen déi Fro och scho gestallt (oder hu se sech selwer gestallt), sou datt een elo e puer Eckpunkte kritt fir dës Diskussioun. Dat soll och guer net ideologesch oder politiséiert sinn, mee einfach faktebaséiert aus linguistescher Perspektiv. S: Dat kléngt spannend! Do bass du jo déi richteg Fachfra dofir! C: Absolut! Fir d'Definitioun: En Dialekt ass eng regional Sproochform, déi haaptsächlech mëndlech benotzt gëtt an an deene meeschte Fäll als Mammesprooch geléiert gëtt an net an der Schoul oder an engem aneren norméierte Kontext. Am Däitschen nennt een déi sproochlech Form och 'Mundart', se steet am Kontrast zur Standardsprooch, déi souzesoen en Daach bilt, ënner deem vill Mundaarten oder eeben Dialekter ze fanne sinn. A wa mer lo op d'Geschicht vum Lëtzebuergesche kucken, dann ass et esou, dass d'Lëtzebuergescht – vu sengem Ursprong gesinn – e muselfränkeschen Dialekt ass, als Deel vum Westmëtteldäitschen, wann een dat elo geografesch a strukturell wëll agrenzen. S: Also awer Dialekt? C: Genealogesch jo, also vun der Sproochfamill. Mee et gëtt e risegroussen Ënnerscheed zu all deenen aneren däitschen Dialekter, déi mer kennen, an zwar dass mer den "däitschen Daach" net méi hunn, et kee Kontinuum méi gëtt zum Däitschen. S: Wat mengs de mat "Kontinuum"? C: Kuck, am Bewosstsinn vun de Leit si Lëtzebuergesch an Däitsch zwou getrennt Sproochen. An dat ass ganz anescht, wann s du elo een hues, deen Tréierer Platt schwätzt, soe mer mol, dat wier dann och eeben deem säi muselfränkeschen Dialekt, dee kann awer graduell méi no um Dialekt schwätzen oder méi no um Standarddäitschen. E ka méi oder manner kompetent a sengem Dialekt sinn a beweegt sech graduell op engem Kontinuum tëscht Basisdialekt an dem Standarddäitschen (och wann d'Extreemer selte sinn). An dat kann ee mam Lëtzebuergeschen net. Ech hunn do mer ganz gären eng Tournure vum Peter Gilles, deen ëmmer seet, d'Lëtzebuergescht ass e muselfränkeschen Dialekt, dee sech emanzipéiert huet, well en eeben net méi ënnert dem Mantel vum Däitschen ass, mee well et sech als Sprooch verselbstännegt huet. Et ass en eegene System ginn, ech schwätzen dann entweeder Lëtzebuergesch oder Däitsch, net graduell. S: Also awer eng Sprooch? C: Kuerz Äntwert: Jo. An dat kanns de dann natierlech och politesch kucken, mat dem Sproochegesetz vu 1984. Mee ech verstinn awer Leit, déi soen, jo mee dat ass just e Stéck Pabeier. Awer och insgesamt vun der Kultur hier ass et méi eng Sprooch: Et huet eng eegen Orthografie, et huet eng eege Literatur, vill Prestige, ass vu villen d'Mammesprooch. D'Lëtzebuergescht ass och net situativ ageschränkt. Dat heescht, du kanns et iwwerall schwätzen. An Däitschland, par contre, häss de awer vill Plazen, wou et net ubruecht wier, Dialekt ze schwätzen, wou s de dann éischter géifs Standarddäitsch schwätzen. An dofir gëtt et méi Unzeechen, fir d'Lëtzebuergescht als Sprooch ze gesinn, onofhängeg vun deem Text vun 1984, wat de politesche Status festleet. Mee et ass eeben eng jonk Sprooch a mir maache leider oft de Verglach mat eise 'groussen' Noperen wéi dem Däitschen an dem Franséischen – do ass et natierlech eng aner Geschicht, se hunn do Millioune vu Spriecher a Spriecherinnen an eng laang Kulturtraditioun vum Schreiwen a vum Schwätzen. S: Mir sinn also eng Sprooch an de Kannerschong. C: Jo, dat kann een am Verglach esou soen. Eng jonk europäesch Sprooch. Et hëlleft natierlech, dass mer och e Land sinn an d'Sprooch am Land selwer gutt ugesinn ass. Kuck, du géifs jo lo ënner Lëtzebuerger ëmmer Lëtzebuergesch schwätzen an et och denge Kanner bäibréngen. Dat stäerkt. En aneren Indice, dass et eng Sprooch mat vill Prestige ass, ass, dass ëmmer méi Leit et als Zweet- oder Friemsprooch léieren. S: Jo, dat mierken ech och an de Schoulen a bei deene Jonken. C: Awer wann s de natierlech sees, wou mer sproochlech hierkommen a wéi mer als Sproochstruktur eeben opgestallt sinn, da si mer natierlech net esou wäit vun enger muselfränkescher Varietéit ewech, wéi ech léiwer géif soen. Et ass eeben eng kleng Sprooch, déi nach net ganz esou standardiséiert ass wéi verschidden Nopeschsproochen. Dofir sinn ech och ganz gespaant, wéi de Stellewäert vum Lëtzebuergeschen an der Schoul wäert weidergoen a wéi d'Sprooch weider standardiséiert gëtt, oder net. S: Jo, do sinn ech effektiv och gespaant! C: Mee lo soen ech just nach "Vive!" an da si mer duerch fir haut. S: Villmools merci, Caroline, fir deng Erklärungen a mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• Pony 15.06.2026

  Dës Kéier geet et ëm Päerd, Hënn a Coiffuren! S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut hues de sécher nees en intressant Wuert fir eis matbruecht. C: Ma d'Semester ass eriwwer an ech hat e bësse fräi an do verbréngen ech gär Zäit mat menge Päerd a mengem Pony. A weess de, wat den Ënnerscheed ass tëscht engem Päerd an engem Pony? S: Ech huelen un d'Gréisst. C: Jo, an do si mer ganz genee. Päerd ginn an der Héicht um Widderist gemooss, also iwwert der Schëller, do wou hir Män souzesoen bal ophält. A wann do um Lineal 1,47 m steet, dann ass et e Pony, egal wéi breet, schmuel, buuschteg oder elegant en ass. Et ass am Fong just eng Héichtereegelung. Ouni Huffeise gemooss (déi maache meeschtens een Zentimeter aus), ass alles iwwer 1,48 m e Päerd. S: A firwat heescht dat eigentlech Pony? C: Den Ursprong vum Wuert „Pony“ ass ëmstridden. D'Bezeechnung 'Pony' fir ‘Pferd einer kleinen Rasse, Zwergpferd’ ass bekannt am Däitsche säit dem Enn vum 18. Jh. duerch Reesbeschreiwungen duerch England a Schottland. Am Schottesche gëtt et d'Wuert 'pown(e)y', wat sech dann als 'pony' méi verbreet huet. Et ass eng méiglech geléinte Form aus dem Mëttelfranséischen 'poulenet' (Verklengerung zu afrz. po(u)lain ‘Fillen’). Mee do gi mer lo ganz schéi wäit sichen! Dat geet dann nach bis Latäin 'pullus' zeréck fir déi Kleng vun engem Déier. Wat ech awer intressant fonnt hunn a wouriwwer ech dann nogeduecht hunn, ass Pony am Däitschen. Well natierlech gëtt et do och "das Pony", mee et gëtt awer och "der Pony". S: A jo, fir d'Coiffure, also fir d'Chienne. C: Genee! An do war ech sou: Moment, wat hu Ponyen a Muppe mat enger Coiffure ze dinn! S: An du sees eis dat elo! C: Sou ass et. Am Däitsche gëtt et d'Bezeechnung "der Pony" fir d'Coiffure säit gutt 200 Joer. Gemengt ass, dass bei Ponyen oft d'Hoer op der Stier radikal gekierzt goufen an oft och op enger riichter Linn. A wa Mënschen dat gemaach hunn, dann huet et geheescht, dass een domat ausgesäit, wéi mat engem Ponyhaarschnitt! An iergendwann ass just nach d'Kuerzform bestoe bliwwen. Änlech ass et mat der Chienne. S: Also d'Coiffure, wéi mer am Lëtzebuergeschen an am Franséische soen. C: Ech zitéieren dofir vun der Académie française: "être coiffé comme un chien fou, avoir les cheveux en désordre. Être coiffé à la chien, avoir, comme certains chiens, une frange de cheveux sur le front." Du hues also hei d'Stier vum Hond als Virbild fir d'Coiffure. An och déi Bezeechnung, also dee Verglach mat der Muppecoiffure ass ronn 200 Joer al. Do hunn ech e puer schéin Definitiounen an den Dictionnairë fonnt: "Cheveux à la chien. Coiffure féminine où les cheveux sont rabattus sur le front en frange lisse." Oder wéi et och an engem Beispill aus engem Buch vun 1883 heescht "Femmes aux cheveux à la chien peignés sur les sourcils". S: Ass zwar witzeg, dass do ëmmer Déiere geholl ginn an dass et en 200 Joer alen Trend ass. C: Jo, dat mat der Chienne kënnt a geet an der Geschicht vun de Coiffuren aus der moderner Zäit. Pass op, well elo gëtt et nach méi verréckt, mer kommen elo full circle. Du weess jo, wéi eng Chienne op Englesch heescht? S: Bangs. C: An dat ass och e Päerdsterm! S: Wierklech? C: Jo, kee Witz. Dat hunn ech awer réischt bei der Recherche erausfonnt. Komm hei, ech loossen dech den Deel zu 'bangtail' aus dem Oxford English Dictionary liesen. S: “a (horse’s) tail, of which the hair is allowed to grow to a considerable length and then cut horizontally across so as to form a flat even tassel-like end.” C: 'Bangs' ass also näischt anescht, wéi eppes, wat radikal ofgeschnidde gëtt, dass et riicht hänkt. Nach eng kleng Anekdot um Enn iwwer de Pony: Ech muss ëmmer laachen, wann e franséische Papp aus eiser Strooss mat sengem 4järege kënnt, dee mech um Päerd gesäit, an da seet dee Klengen "regarde un poney!" An de Papp ass dann ëmmer sou, dass en erkläert, firwat dat e "cheval" ass, an da muss ech laachen, well mäi Päerd 1,52 m ass, a grad emol mat 4 Zentimeter e Päerd ass, grad emol dräi Fanger héich iwwer dem Pony! S: Ma dee muss dann einfach d'Emissioun vun haut lauschteren, da wéisst e Bescheed! C: Genee! Méi Wiwi! S: An domat soe mer der Merci fir haut a freeën eis op d'nächst Woch! C: Merci och! An d'Schlusswuert ass wéi ëmmer: Äddi!
• kussen 08.06.2026

  Dës Kéier geet et ëm Romantik, Spaut a gutt Bakteerien. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon. S: Ech hunn den Titel vun der Episod scho gesinn, also haut gëtt et romantesch! C: Haut schwätze mer iwwert eppes ganz Schéines, an zwar iwwert d'Kussen. Kuss du vill am Dag? Wéi vill Kussen hues du den Dag? Also sou am Austausch? S: ___ C: Bon, ech mengen och bei sécher 10 bis 20, also ne Partner, Déieren, also ech mengen do kënnt schonn eineges zesummen. Oder eis berüümt dräi Beessen, wa mer Moie soen, déi jo och an Europa kulturell ëmmer ganz ënnerschiddlech sinn(1-4). A mer starten da lass mam Kuss. Soe mer sou, mir hunn am Lëtzebuergesche verschidden Aart a Weisen, fir dat Verb ze bilden. An zwar ginn et Leit, déi soen 'kussen', an anerer soen 'këssen'. Ass do fir dech en inhaltlechen Ënnerscheed? Wat sees du? S: ____ C: Well et ass ganz interessant: fir mech wier elo 'kussen' op de Mond a 'këssen' wieren déi dräi Beessen. An et ass ganz spannend, well am Fong hues de do just e Vokalwiessel an der Sprooch selwer. Dat heescht, mir hunn eng méi integréiert Form an eng méi 1:1 geléint Form. Also dass mer zum Beispill soen, ne, am Däitschen hues de 'küssen'. A wa mer 'küssen' géifen no lëtzebuergesche Prinzippien iwwerhuelen, da géife mer soen 'këssen'. Dat maache mer och mat aneren däitsche Wierder: Aus DE kümmern soe mer LB 'këmmeren'. Dat geschitt natierlech net ëmmer. Also wéi dat esou ass, jee nodeem wéini d'Wierder an d'Lëtzebuergescht komm sinn, hu se eng méi oder manner integréiert Form. Dat heescht, mir kënne leider net ëmmer mat esou lautleche Gesetzer schaffen, dass mer soen: ëmmer wann dat am Däitschen esou ass, ass et am Lëtzebuergesche sou. Dat heescht, aus engem däitschen <ü> muss net ëmmer en <ë> ginn. Wéi zum Beispill bei 'schützen' soe mer 'schützen'. A mir géifen net soen 'schëtzen'. Mee kucke mer nach eng Kéier bei 'kussen'. Dat heescht, do hues de dann e Kuss an dovunner ofgeleet d'Tätegkeet kussen. S: A firwat kusst een iwwerhaapt? War dat ëmmer romantesch? C: Also do hat ech versicht, dat erauszefannen. An do streide sech d'Leit nach driwwer, firwat mer dat am Fong maachen. D'Traditioun vum Kussen ass (op d'mannst an deene Sourcen, déi mer hunn) 4500 Joer al. An et ass esou eng Mëschung tëscht de Mond openeendrécken, fir sozial de Grupp ze stäerken. Also fir esou Bezéiungsaarbecht ze maachen. Mee et gëtt natierlech och déi Hypothees, dass Mammen dat gemaach hunn beim Iessen. Also quasi d'Iessen zu Bräi geknat an dann de Kanner dat esou ugebueden hunn, wéi esou eng Vullemamm. Da kanns de frou sinn, dass de deng Kanner net sou hues missen ernären. S: Definitiv! C: Wat awer nei Etüde sinn, also mir kusse jo och aus ganz ënnerschiddleche Grënn. Mir kusse jo op de Mond, fir romantesch ze sinn oder och Elteren hir Kanner. Einfach well dat eng sozial Bindung ass oder eeben och eng romantesch Komponent huet oder eeben och Virspill ka sinn. Also et gëtt jo natierlech dann och méi en erotesche Kuss. Awer insgesamt kann ee jo och einfach Frënn op de Bak kussen. Also elo net déi standardiséiert, ritualiséiert dräi Beessen oder wéi vill et och ëmmer gëtt an de verschiddene Länner op der Welt. Mee och do kanns engem jo och e Kuss op de Bak drécken, wann iergendwéi, wann een Ënnerstëtzung brauch oder du hëls engem seng Hand an da kuss de deem seng Hand. An do hat ech elo esou eng cool Zuel gelies. An zwar, wann ee méi laang kusst wéi néng Sekonnen, da ginn 80 Millioune Mikroben ausgetosch. Awer net nëmmen déi schlecht, mee och déi gutt. An do haten se e Verglach mat sengem probiotesche Jugurt. S: Dat heescht, du kanns e probiotesche Jugurt iessen oder einfach néng Sekonne laang däi Partner, deng Partnerin kussen? C: Jo, ganz genee. Dofir, sidd léif mateneen, kusst iech méi. An Dir wësst jo, Consent ass alles. An interessanterweis ass d'Verb kussen iwwerhaapt net am LOD. S: Wierklech elo? C: Mee am LOD ass just d'Verb 'këssen'. An elo kënnt Dir Iech froen, soen ech 'kussen' oder soen ech 'këssen'. Wéi gesot, fir mech, mee dat sinn och heiansdo individuell Saachen, fir mech wier 'kussen' dat méi Romantescht an dat 'Këssen' – dat e bësse méi neutral. A wosst Dir, dass et och Déiere gëtt, déi sech kussen? Ech recommandéiere mol, fir Iech doheem de Video Polar Bears French Kissing unzekucken. Do gesäis de zwee Äisbieren, wéi déi sech awer, also déi ginn all-in, wuertwiertlech. An do sollt ee vläicht sengen Teenager soen, dat ass NET, wéi een et sollt maachen. Kuckt Iech dee Video gären un. S: Lo hues de awer nees en neit Theema opgemaach! Mee eng Saach hunn ech mech elo gefrot: Firwat seet een am Fong French kiss? Sinn d'Fransousen einfach méi aktiv beim Kussen? C: Ech mengen dat hänkt domat zesummen. D'Tatsaach, dass d'Fransousen einfach als méi passionéiert an der Léift gëllen – als Cliché, gell. Mer hunn dat net getest! A well en Zongeschlag, wéi mir an der Primärschoul gesot hunn, well en Zongeschlag einfach méi eng intim Form vum Kussen ass, well s deen anere potenziell scho ganz gutt kenns, wann se dat méchs. A vläicht och Loscht hues, mat deem einfach e bësse méi wäit ze goen. French kiss gouf da wouergeholl, dass dat ass, wéi d'Fransouse kussen, wa se 'o la la' wëlle sinn. Warscheinlech huet et sech am Engleschen etabléiert, wou nom Éischte Weltkrich einfach d'Britten an d'Amerikaner aus Frankräich zréckkomm sinn an dat dann esou beobacht hunn. An dat war dann an der Ëffentlechkeet, dat esou ze beobachten, dat war fir déi Zäit schonn zimmlech o la la. An esou ass dat dann iergendwann och popkulturell hänke bliwwen. S: O la la! An domat si mer um Enn fir haut. Mer soen der Merci fir deng Erklärungen an elo muss ech dee Video mat den Äisbieren an dem French Kiss kucken! C: Ma merci och, vill Spaass, a mäi Schlusswuert ass: Äddi.
• grunscheg 01.06.2026

  Dës Kéier geet et ëm Wierder, déi een net dacks héiert, déi awer ganz praktesch am Alldag sinn! Donieft geet et och ëm partizipativ Wëssenschaft. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wéi ee Wuert hu mer haut bei Wiwi? C: D'Wuert vun haut ass 'grunscheg'. S: Dat kennen ech zwar net. Oder ass dat nees e Wuert, wat s de erfonnt hues, also wat vun enger KI erfonnt ginn ass? C: O vreck, nee, elo hunn ech dee Feeler gemaach, dass ech dat mat deene KI-Fake-Wierder ugefaangen hunn. An ëmmer, wann ech elo e speziellt oder en eelert Wuert bréngen, da mengen d'Leit direkt, dass et dat net gëtt! S: Ech mengen, d'Leit vertrauen der nach! C: Ech hoffen, et war och just en Ausfluch a mer maache genee sou weider, wéi ëmmer, ech erzielen iech méi iwwer Lëtzebuerger Wierder. An haut hu mer "grunscheg". S: Hues DU dat Wuert da kannt? C: Tatsächlech hunn ech selwer am alen Dictionnaire vun 1950 gebliedert a sinn do op dat Wuert gestouss – ech hunn et selwer net kannt. A "grunscheg" ass och net am LOD. S: Och net als al Form markéiert? C: Nee, da schéngt dat wierklech net méi an de Quellen opzetauchen an och net méi passiv bekannt ze sinn. S: A wat bedeit 'grunscheg'? C: Als éischt muss ech soen, dass et wierklech sou typesch Lëtzebuergesch kléngt, an och vun de ganze Wierder, déi drunhänken, kann ee richteg gutt erkennen, wéi d'Wuertbildung am Lëtzebuergesche fonctionéiert. Mee ganz vu vir: d'Verb 'grunschen' ka vill Bedeitungen hunn, do steet am alen Dictionnaire: grunschen intr. Verb.: 1) «greinen»; 2) «grunzen» (bes. von den Schweinen — auch vom Knirschen des Schnees); 3) übertragen: «dumpf schmerzen». S: A wat genee ass am Däitschen 'greinen'? C: Do gesäis de, dass se an engem eeleren Dictionnaire och op eeler Wierder aus dem Däitschen zréckgräifen. Dat däitscht 'greinen' heescht: jammern, weinen, klagen. Also wann ee vill Mimimi mécht. S: A, ok. Do grunscht een dann. C: Jo a besonnesch cool sinn déi Wierder, déi dann do drunhänken: do hu mer eng Grunsch fir «weinerliches Gesicht, weinerliches Getue». Do steet dann de Beispillsaz: Wat huet en haut erëm eng Grunsch opgesat. An och e bëssen typesch fir d'Weltbild aus den 1950er Joren, 'eng Grunsch' kann och einfach eng Persoun sinn, déi besonnesch vill jéimert an dat ass an deem Kontext e Kand oder eng Fra, déi dann nervt, wa se grunscht. An dann eeben bei d'Adjektiv vun haut: grunscheg. Dat gëtt et och mat engem mëlle Konsonsant an der Mëtt 'grunjheg', dat ass awer als regional Variant markéiert. Grunscheg bedeit also 'mürrisch, weinerlich'. Ech hat elo selwer no enger passender lëtzebuergescher Iwwersetzung gesicht, mee ech hat keng fonnt, well keent huet sou op dat "weinerlich" gepasst, et gëtt motzeg, däreg, granzeg – mee déi ginn all op sou eng schlecht Laun, mee hei geet et jo och ëm jéimeren an emotional sinn. Vläit 'jéimereg'? S: Jo, villäicht. C: Se schreiwen, 'eng Grunsch' ass fir eng Fra oder e Kand, mee mer fannen och 'de Grunschert' fir de Mann souwéi d'Gegrunschs an d'Grunscherei. Ech kéint mat där Kollektioun un Ofleedungen e ganze Linguistikcours maachen, well een hei perfekt demonstréiere kann, wéi aus engem Wuertstamm {grunsch} lauter Formen ofgeleet ginn! S: Dat kann ech mer virstellen! C: Wierklech verréckt, dass mir dat Wuert virdrunner nach ni begéint ass. Ech kann dat hei jo och als Opruff notzen: Wie benotzt dat Wuert nach aktiv oder kennt Leit, déi eent aus där Wuertfamill benotzen: grunschen, grunscheg, Grunschert? S: A jo, effektiv kënnen d'Leit eis och Commentairë schécken. C: Jo, also op eis Adress wiwi@100komma7.lu kënnt Der net just Virschléi eraginn, iwwer déi mer eis ëmmer freeën, mee och Commentairen. Wéi beispillsweis iwwer de 'grunscheg'. Heinansdo soen d'Leit mer dann nach, dass se Monnien oder Tattaen aus enger bestëmmter Regioun am Land hunn, déi nach esou soen. Dat fannen ech dann ëmmer besonnesch flott. S: Da si mer gespaant, wien eis do schreift! An elo soe mer merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier mat neie Wiwi-Wierder! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• Quantitéitsreegel 18.05.2026

  Dës Kéier geet et ëm déi zentral Reegel vun der aktueller Lëtzebuerger Orthografie. Donieft léiere mer och eppes iwwer d'Geschicht vun der Schreifweis. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon S: Wéi een intressant lëtzebuergescht Wuert hues de eis haut matbruecht? C: Ech kommen mat engem typesch lëtzebuergesche Wuert, awer lo net e Wuert, wat Är Grousseltere vläicht benotzt hunn, mee e Wuert, wat typesch ass, wann een d'Lëtzebuerger Orthografie léiert. An zwar gëtt et eng grouss Reegel, déi ee sech vläicht kéint a sollt verhalen. S: A wéi heescht déi Reegel? C: Déi Reegel an och eist Wiwi-Wuert vun haut heescht Quantitéitsreegel. S: Ech mengen, dat hu mer schonn eng Kéier hei beschwat, mee gutt, dass mer eng Opfrëschung maachen. A firwat eigentlech 'Quantitéit' bei Quantitéitsreegel? C: Et geet drëm, dass d'Quantitéit sech op zwou Saache bezitt. 1) Ass de Vokal laang oder kuerz? An wann e laang ass, dann huet en, wi mir an der Phonetik soen, eng gréisser Quantitéit. An da geet et drëm, dass ech e laang geschwate Vokal ee Mol schreiwen, ausser et sti méi wi zwee Konsonanten hannendrunner. Dat heescht Quantitéit bedeit och, dass ech d'Quantitéit vun den Konsonanten zielen. Do si mer lo bei engem reng grafeschen Theema. Also 2) Wéi eng Quantitéit, also Unzuel u Konsonante steet hannerum Vokal? Dofir: fir d'éischt muss ech phoneetesch wëssen, ass de Vokal laang oder kuerz an deen huet da Repercussiounen op de Konsonant hannendrun. S: Kanns de dat vläicht mat engem Beispill erklären? C: Jo, gär. Kucke mer e Beispill mam Wuert 'al'. Wann ech soen: eng al Kaz an en aalt Päerd. Dann hunn ech ee Mol 'al' an ee Mol 'aalt'. Ech schreiwen dat awer ënnerschiddlech, obwuel d'Form 'al' genee d'selwecht kléngt. Ech hunn zwee Mol e laange Vokal an en L. An hannendrunner kënnt awer bei 'al Kaz' AL, dofir schreiwen ech just een A, well 't ass just ee Konsonant, a bei 'aalt Päerd' hunn ech zwee Konsonanten, en L an en T (aalt), an dann gëtt de Vokal verduebelt. S: A ween huet sech déi Reegel dann ausgeduecht? C: Wéi al, mengs de, ass déi Reegel? S: ___ C: Déi Reegel ass suguer nach virum Éischte Weltkrich erauskomm, zimmlech genee am Joer vum Éischte Weltkrich, wou deen ugefaangen huet, awer net wéinst der Quantitéitsreegel. De Grondprinzip vun der Quantitéitsreegel ass deemno vun 1914! Ech hat do e bëssen am Originaltext gebliedert … S: Wat een esou a senger Fräizäit mécht … C: Tatsächlech hat ech elo Congé an hat et am Wantergaart duerchgelies! Mee do steet am Text vun 1914, Zitat: Langer Vokal bleibt unbezeichnet; kurzer Vokal wird durch Verdoppelung des darauffolgenden Konsonanten ausgedrückt. A fir dann awer bei méi Konsonanten ze wëssen, ob de Vokal laang oder kuerz ass, musse mer ab 2 Konsonanten de Vokal verduebelen. Fréier huet een dat mat engem Hittche markéiert, haut schreiwe mer de Vokal dann zwee Mol. Et ass awer och eng Reegel, di de Leit immens vill Schwieregkeete mécht. S: Firwat genee? C: Well d'Leit ëmmer Tendenz hunn, fir all laange Vokal wëlle ganz laang ze markéieren. Also hei ass elo keen Orthografie-Shaming, mee dat méchs du och vill, wann s de schreifs – mee ganz éierlech, als Teenager hunn ech dat och esou gemaach! Generell hunn ech dat ganz oft gesinn, dass d'Leit eeben 'dat' a 'wat' mat zwee A schreiwen, well d'Gefill hunn, jo, mee ech schwätzen och extra laang an da wëll ech en och extra laang schreiwen. An der Linguistik heescht dat ikonesch. Ikonesch bedeit, ech wëll e Méi un Aussprooch mat engem méi u Schrëftzeechen. Dat ass awer leider net, wi di Reegel festgehalen ass. Ganz änlech och: molen, awer du mools. Do steet wéinst der Unzuel u Konsonanten den 'o' aleng oder duebel. S: Mengs de, déi gëtt dann eng Kéier geännert? C: Ech fäerten, dass déi subal net geännert gëtt, ass souwisou ëmmer ganz schwiereg mat orthografeschen Ännerungen, well déi, di sech dat lo jorelaang wierklech an der Detailaarbecht autodidaktesch bäibruet hunn, well et jo ëmmer nach keen Deel vum Schoulplang ass, déi sinn natierlech rosen, well sech denke, wat hunn ech mech lo éiweg geplot, fir dat ze léieren! D'Fro wier awer, wat ass mat deene Leit, di se nei léieren? Wier dat vläicht hëllefräich? An et dierf een net vergiessen, dass mir dat aus deenen anere grousse Länner kennen, ëmmer wa sech eng Orthografie verännert, gi ganz vill Leit immens rosen a fille sech perséinlech ugegraff. Et muss een einfach lues maache mat Reformen, grad wa sech eng Schrëftlechkeet am Lëtzebuergeschen eréischt säit 30 Joer vill méi komplex etabléiert. S: Jo, dat ass warscheinlech keng sou einfach Decisioun. C: Nee, leider net. Awer ech halen Iech um Lafenden, wann et do Ännerunge sollt ginn! Mee egal wéi, schreift weider Lëtzebuergesch! Wéi ee korrekt schreift an ob dat relevant ass, hänkt einfach absolut vum Kontext of, mee Haaptsaach, mer schreiwen! S: Mir soen der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• orange 11.05.2026

  Dës Kéier geet et ëm séiss a batter Orangen a firwat d'Portugisen dofir bis a China gefuer sinn. Donieft geet et och ëm nasal Lauter. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Bei der leschter Episod hate mer mat 'mof' ze dinn an do sos de, dass mer haut weidermaache mat enger weiderer Faarf, nämlech 'orange'. C: Richteg, haut schwätzen ech iwwert d'Wuert Orange. An zwar geet et mer och ëm d'Fruucht Orange. Méi genee interesséiert mech, wou dat Wuert am Fong hierkënnt a wéi de Lien zur Faarf ass. Also orthografesch ass mengen ech näischt ganz speziell, well et ass einfach wéi am Franséischen: Orange. Also bis op liicht Betounungsënnerscheeder wéi den Accent vun der Silb ass et scho bal änlech. Also mir schreiwen dat O-R-A-N-G-E. An dat ass super interessant, dass mir deen Nasal natierlech mat riwwergeholl hunn. S: Den Nasal ass deen "an" bei "Orange"? C: Jo, Nasal, well de Vokal souzesoen duerch d'Nues geschwat gëtt: Orange. Dat ass am Lëtzebuergeschen an am Franséischen esou fixéiert an der Aussprooch. Awer am Däitschen gëtt et do eng Variatioun. Dat heescht, eigentlech kann een do mat Nasal soen: Orange. Oder ouni: Orange (Orangsche). Wann ech Orangsche soen, dann hunn ech aus dem Vokal dat Nasaalt erausgeholl. An dat ass dann iwwergaangen an en nasale Konsonant. S: Wéi mengs de dat? C: Ma Nasalvokalen, dat sinn am Franséischen den
• mof 04.05.2026

  Dës Kéier geet et ëm eng ganz schéi Faarf: mof. Mir schwätzen iwwer d'Orthografie, franséisch Wierder a Blummen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hu mer haut fir e Wiwi-Wuert? C: Pass op, ech fänken haut net direkt mat eisem Wuert un … S: A sou? C: … mee mat engem Erratum. S: O mei, Caroline. Wou wëlls de dech da verbesseren? C: Jo, mäin Erratum ass vun der Episod 85 'bosseg', vu virun 2 Wochen, wou ech gesot hunn, dass dat eeben vu franséisch 'la bosse', also d'Knupp, kënnt. An do hunn ech dat passend franséischt Adjektiv mat der falscher Endung benotzt. S: A, dat war mer mol net opgefall! Wat has de da gesot? C: … ma ech sot leider déi falsch Form "bosseux" op Franséischen, also 't huet näischt mam Bosseur ze dinn, deen, dee vill schafft, mee et ass natierlech "bossu", mat U (ü) hannen. Du gesäis, meng Intuitioun am Franséischen ass net su gutt wéi am Lëtzebuergeschen. S: Haaptssach, déi ass am Lëtzebuergesche gutt an du hues dat jo lo verbessert. Wéi gesot, mir war et net opgefall an der Opnam. C: … ech sinn och vun engem Kolleeg a Wiwi-Fan drop opmierksam gemaach ginn, awer op eng ganz frëndlech Manéier an dofir sinn ech och do absolut transparent, fir ze soen, do hunn ech e Feeler gemaach – an dat heite war mäin Erratum. S: Fannen ech awer gutt, dass een do transparent ass! C: Majo! Ech wëll dem Franséischen awer net Onrecht doen an dofir hunn ech mer fir haut e Wuert erausgesicht, wat och aus dem Franséische kënnt a wat mir scho mi laang immens gutt gefält, an zwar geet et ëm eng Faarf. Kanns de der virstellen … oder nee, komm mer soe mol anescht, wat ass eigentlech deng Liblingsfaarf? S: ____ C: Ech schwanke ganz oft tëscht bordeaux-rout an däischtergréng. Ech fannen di alleguer immens schéin, mee haut geet et ëm d'Faarf 'mof' an mol direkt eng Fro: Wéi géifs du mof schreiwen? S: ___ C: Déi korrekt Schreifweis ass MOF. Ech hat do awer och no eelere Schreifweise gekuckt a M O O F (mat OO) ass tatsächlech eng Schreifweis, wou een 1975 richteg geleeën hätt, mee haut leider net méi, well haut muss de do d'Quantitéitsreegel richteg gräife loossen an et ass just e laangen O mat engem Konsonant hannendrunner, also muss de se M O F schreiwen. S: O vreck, ech wäert mer dat ni verhalen mat deene laangen a kuerze Vokaler. C: Ma wann s de wëlls, kann ech am Fong eng Kéier eng Emissioun maachen iwwert d'Quantitéitsreegel, wou mer dat méi genee kucken. S: Ou jo, ganz gären. Dat interesséiert bestëmmt och e puer Nolauschterer vun eis. C: Jo, et léiert ee jo och an der Widderhuelung, dass et hänke bleift! … mee zréck bei MOF. Et ass am Lëtzebuergesche MOF a weess de, wéi een am Franséische schreift? S: M-A-U-V-E. C: Genee, do ass et nämlech MAUVE och hannen mat engem vill mi mëlle Reif-Laut geschwat, ne? Also mir hunn hannen do VE an am Lëtzebuergesche maache mer F. Dat nennt sech Ennverhäerdung, dat heescht, wa mer esou e Laut hunn, deen et an enger an enger mëller Variant gëtt /v/, dann ass nom Enn vum Wuert ëmmer haart /f/ an dofir heescht dat Auslautverhäerdung oder Ennverhäerdung, well mer dee Laut um Enn ëmmer haart schwätzen. Deemno gouf de VE aus dem Franséischen net eriwwergeholl, mer huelen en F a schreiwen d'Wuert komplett Lëtzebuergesch. Dat heescht, mer schreiwen och net M-A-U-F, well se steet do Mauf wi 'e Maufel', et schreift een M-O-F. Dass deen F awer konsequent do ass, gesi mer, wa mer d'Wuert am Kasus veränneren, also wann eng Endung drukënnt, wéi bei 'e mofe Plower', do ass gutt en /f/ a kee /v/ ze héieren. S: A wou kënnt dat Wuert eigentlech hier? Also jo, "mauve" am Franséischen, mee dat huet dach eppes mat enger Planz ze dinn, nee? C: Ganz genee, "mauve" ass dat, wat mer am Däitschen als "Malve" kennen, an "mauve" ass eng Planz (Latäin malva, Gattung malvaceae). S: Wat kënnt eigentlech ëmmer fir d'éischt, hunn ech mech ëmmer gefrot, fir d'éischt den Nummf fir eng Faarf oder fir d'éischt den Numm vun enger Planz? C: Dat ass ganz intressant, well an deenen allermeeschte Fäll sinn mir als Mënschen inspiréiert vun der Natur. Et gouf fréier och net sou vill Faarfbezeechnungen, mee vill Faarwen an der Natur. Als éischt goufe meeschtens Planze genannt a méi spéit eréischt Faarfbezeechnungen. Genee wéi bei der Orange och! Als éischt d'Fruucht vum Bam an dono als Faarfbezeechnung. An eeleren Texter fënnt een och relativ wéineg verschidde benannte Faarwen. An am Ursprong vun der Sprooch si mer warscheinlich just bei hell oder däischter, dono rout, blo, giel asw. Dat ass a verschiddene Sproochen tatsächlech beluecht. Mee mat der Orange, do maachen ech gär eng separat Episod, dat ass och intressant! S: Jo, dat géif mech och intresséieren! C: Also bei MOF verhale mer eis, dass et vun der franséischer Blumm Mauve kënnt, dat wat am däitschen Malve ass, an do géif ech Iech wierklech recommandéieren, gitt eng Kéier op d'Google Sich oder eng aner Sichmaschinn, déi Der am Internet benotzt. An da gitt der eng Kéier Malven kucken, déi si wierklech wonnerschéin a se sinn och deelweis e Spektrum vu Faarwen, also se sinn heinsdo vu su engem ganz zaarte Mof zu engem su richteg kräftegen Toun mat ënnerschiddleche Blo-Undeeler dran. Mee dat ass elo genuch Faarftheorie fir haut! S: Ma da villmools Merci, Caroline, an da freeë mer eis op déi nächst Kéier, wa mer iwwer Orangë schwätzen. C: Jo, ganz genee. A merci och un dech! Bis dann. A mäi Schlusswuert ass: Äddi.
• Outfit 27.04.2026

  Dës Kéier geet et ëm Outifts an d'Fro, ob mir e schéinen oder e schéint Outfit kënnen hunn. Donieft schwätze mir och iwwer d'Académie française. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis -– wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut geet et ëm Kleeder? C: Jo, ëm Kleeder an ëm Grammaire. S: Natierlech, ech mengen, dat sinn alles Saachen, déi dech intresséieren! C: Haha, jo. Mir schwätzen haut iwwer d'Wuert Outfit. Outfit ass e Wuert, wat jo ganz däitlech aus dem Englesche kënnt. An d'Englescht gëtt eis keng Genusinformatioune mat. Dat heescht, wa mer 'Outfit' soen, da wësse mer am Fong net, ob dat elo Maskulinum, Neutrum oder Femininum ass. An wa mer dat géifen am Englesche pronominaliséieren, dann hätte mer 'it'. I like your outfit, I like it. An do gesäit een einfach, dass et eng Neutrumreferenz ass, meeeee well am Engleschen d'Pronominaliséierung iwwert Belieftheet leeft an net iwwer e grammatesche Genus, ass eis nach net gehollef. S: Jo, 'it' ass bei Objeten esou, well se net männlech oder weiblech sinn. C: Genee. Just am Lëtzebuergesche brauche mer e grammatescht Geschlecht. Mer hunn 'the outfit', mee mer musse wëssen, ob et potenziell: deen, déi oder dat Outfit ass. S: Ech mengen, 'déi' kënne mer ausschléissen. C: Jo. Definitiv, d'Fro ass 'deen' oder 'dat'. Duerfir geet een normalerweis dann an déi aner Sprooche kucken, déi dat Wuert och schonn aus dem Englesche geléint hunn, fir ze kucken, wéi dann do eng Genuszouweisung gelaf ass. En typescht Beispill heifir ass E-Mail. Do hu mer am Franséischen "un e-mail" an am Däitschen hu mer eine E-Mail (F). An dofir kann een am Lëtzebuergeschen och do Maskulinum oder Femininum huelen. S: Oder Courriel! C: Jo, d'Fransouse brauchen ëmmer eng Extrawurscht, haha. Mir kënne soen: schreif mer nach séier eng E-Mail oder schreif mer nach séier en E-Mail. Do ass et oft dovunner ofhängeg, ob ee sech éischter Richtung Däitsch orientéiert oder éischter Richtung Franséisch. S: Kënnt dat dacks vir? C: Dat huet een och bei verschiddenen Internationalismen, wéi Theema oder Universum. Do hu mer dann och den Universum an dat Universum. Oder bei Theema hu mer den Theema oder dat Theema. Wat sees du dann hei? S: _______ C: Et ass ganz oft sou, dass wann Neutrum eng Optioun ass, dass dat ganz dacks en Afloss aus dem Däitschen ass. Das Thema, das Schema. An do komme mer och scho bei Outfit, well do wier et am Däitschen och: das Outfit. Am Lëtzebuergeschen hu mer, wéi am Franséischen och, heiansdo d' Tendenz fir ganz vill Maskulinum ze benotzen. Also wann d'Leit onsécher si mam Genus, do gëtt et sou eng Grondreegel fir mech. Déi ass am Lëtzebuergeschen: am Zweifel Maskulinum. S: Also 'den' oder 'deen Outfit'. C: Jo. An dat hu mer grad bei deene Varianten, wann ee sech net sécher ass, ob et deen oder dat ass. Awer et mengt een och bal, dass jonk Leit éischter zu deene méi däitsche grammatesche Kategorien tendéieren. Dat heescht, dass éischter jonk Leit do en Neutrum benotzen. An dat kann een tatsächlech och selwer nosichen. Also ee selwer ass jo do e gudde Startpunkt, mat senger Intuitioun, mee keen eenzege Referenzpunkt. Et ass ëmmer gutt ronderëm sech ze froen an ze beobachten. Ech mengen, och Dictionnairë ginn och heiansdo net sou séier mat, wéi de reelle Sproochgebrauch ass, well déi och net ëmmer d'Méiglechkeet hunn, fir sou vill Leit ze froen ODER well sech Saachen och nach veränneren oder Neierungen net bleiwen. Mee dofir kann een awer den Internet benotzen. An interessant ass och, wann een am LOD kuckt, do ass bis elo Outfit just Maskulinum. Et kann een awer elo och googleen, well net all Mënsch huet natierlech Zougrëff op grouss linguistesch Korpora, also Textsammlungen. Ech muss awer mat engem Adjektiv googelen, an dat ganzt tëscht Anführungszeiche setzen, da fannen ech do och Treffer. S: A firwat? C: Ech sichen dann "schéint Outfit", well déi t-Endung um Adjektiv weist eis, dass et hei am Neutrum benotzt gëtt. Maskulinum hunn ech och fonnt: e schéinen Outfit (mat -en bei schéin). Also ech géif soen, hei ass, wéi bei ville Fäll, den Neutrum duerch däitschen Afloss entstanen. Ech géif et awer net per se als falsch ugesinn. S: A vu wou kënnt dat Wuert Outfit eigentlech? Aus dem Engleschen, dat ass kloer. Mee wat et do am Fong bedeit? C: Tatsächlech kënnt et am Fong vun engem Verb 'to outfit', an dat heescht sou vill wéi 'ausstatten', akleeden, wann een nämlech de Leit Saache mat op de Wee gëtt, fir eng Rees oder fir e Projet ëmzesetzen, da sinn déi richteg outfitted, fir dat ze maachen. D'Verb huet sech awer ni etabléiert. Also do hu mer awer éischter d' Substantiv Outfit, wat mer a ville Sproochen iwwerholl hunn. Awer d' Fransousen, déi soen natierlech net esou gären Outfit, mee déi soen Tenue. Ech mengen, d'Académie française wier lo stolz op mech! S: Mir sinn och stolz op dech an deng Erklärunge vun haut! Dat koum och vun engem Nolauschterer, gell? C: Déi Fro krut ech op meng Unisadress geschéckt, well déi Persoun eng grammatesch Äntwert gesicht huet, déi se dann och kritt huet. An um Enn hat ech se gefrot, ob ech dat Wuert fir Wiwi dierft benotzen an dofir hat mer haut eist Wiwi-Wuert Outfit. S: Super! Da si mer och schonn um Enn fir haut a soen der merci, Caroline, a bis déi nächst Kéier! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• bosseg 20.04.2026

  Dës Kéier geet et ëm bosseg Geschichten iwwer bosseg Wierder. Mee wien ass hei de "boss"? S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hu mer haut fir e Wuert bei Wiwi? C: Mir schwätzen haut iwwert ee Wuert, wat iech vläicht och scho begéint ass, an zwar geet et ëm bosseg. Benotzt du heiansdo bosseg? S: _____ C: A wat heescht et fir dech? S: ______ C: Also ech kennen dat och just passiv. Ech benotzen et selwer net. Awer mir si vun enger Nolauschterin, engem léiwe Wiwi-Fan, gefrot ginn, wou dat Wuert 'bosseg' eigentlech hierkënnt an ob et mam englesche Boss zesummenhänkt. Spoiler! Mécht et net. Mee lo mol vu vir. Also natierlech kann ee sech bei 'bosseg' en Adjektiv virstellen, wat vum englesche Wuert 'Boss' ofgeleet ass, mee vläit géife mer dat och léine goen, also d'Wuert 1:1 aus dem Engleschen huelen: bossy. Oder mengs de, dass Leit do och 'bosseg' soen? En ass zwar just e jonke Mataarbechter, mee e gëtt sech immens bosseg. S: Nee, éischter net. C: A wann, dann ass dat elo éischter eng nei Wuertbildung a keng, déi sou etabléiert ass. Vill méi etabléiert ass dat Wuert, wat d'Grousstatta vun där Persoun mat Wuert vun haut heiansdo seet: bosseg. An dat wier jo dann och ambigu, well et dat Wuert scho gëtt wéi bei: E bossege Kärel oder eng bosseg Geschicht. An hei ëmmer erëm e schéint Beispill, wéi mer oft mengen, dass mer dat Wuert missen aus dem Germanesche kennen oder do siche goen. Mee et ass am Fong aus dem Franséischen. Kanns de der virstellen, wou dat hierkënnt? S: ___ C: Et kënnt am Fong vu bosseux resp. la bosse. Dat heescht, wann s du eng Knupp hues. Sou eppes, wat sou knubbeleg ass oder hubbeleg oder buckeleg. Dat wier dann esou eppes wéi eng holpreg Ausso = eng bosseg Ausso. Dat ass dann eng Metapher, déi heescht, et ass net glat, et ass net riicht, mee et huet eeben esou Hubbel, et huet Ecken a Kanten, et huet Naupen. Dat geet alles esou e bëssen an déi selwecht Metaphorik eran. Dat Wuert 'bosse' geet zeréck op *botan, an dat heescht schloen. Et ass deemno d'Resultat vum Schloen, dass et dono buckeleg a voll mat Knuppen ass. S: Heescht en Höcker vun engem Kaméil net och 'bosse'? C: Jo, dat hat ech och fonnt! Et ass jo och eng Knupp resp. en Hubbel um Kierper! Mer hunn also am Franséischen eng 'Bosse', an dorauser huet sech 'bosseg' dann entwéckelt. Also ewech vun deem wierklech physikaleschen Hubbel zu éischter engem mentalen Hubbel oder dass Saachen einfach e bësse komesch sinn oder e bëssen droleg sinn. An ech hu mer och e puer Beispiller ugekuckt, wou 'bosseg' virkënnt an do hu mer da Beispillsätz, dass Persoune selwer bosseg sinn, meeschtens iwwer Männer, oder dass Saachen engem bosseg virkommen. Et gëtt generell guer net sou vill Beleeër fir dat Wuert aus de leschte Joren, op d'mannst net a menge Schrëftquellen. Dat ass och e bëssen e Wuert vun eelere Spriechergruppen, am LOD sinn do eng Rei Synonymmer: droleg, eegenaarteg, gelungen, komesch, koppeg. Do gëtt et och e Buch vum Henri Losch vun 2017: Koppeges a Bosseges. Do spieren ech schonn, dass dat vun enger eelerer Persoun geschriwwen ass, mat deem Titel! Ech hunn awer och fonnt "e bossegen a laange Wee", ech denken, hei ass et da scho bal wiertlech ze verstoen, also hei iwwerlappe sech Bedeitunge vun 'komesch' an 'holpreg'. Bosseg ass op alle Fall e Wuert, wat een haut net méi sou heefeg héiert, mee et huet definitiv näischt mam 'Boss' ze dinn, well dat englescht Wuert ass och definitiv méi nei wéi d'Form 'bosseg', déi schonn an engem Lëtzebuerger Dictionnaire vun 1847 steet! Wéi géifs du da soen, wann een Typ "bosseg" ass? Also wéi een Ausdrock géifs du benotzen? S: _____ C: Ech mengen, ech géif "komesch" soen, oder vläit nach "weird". Du weess jo, englesch Wierder iwwerrullen alles. Weird. Cool. Easy. S: Haha, jo. Easy. A mir schléissen da fir haut of. Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• spannend 13.04.2026

  Dës Kéier geet et ëm eppes, wat spannend ass! Nämlech de Participe présent a firwat mir esou Wierder wéi "spannend" ganz onbeandrockend fannen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon. S: Haut gëtt et besonnesch spannend! C: Haha, richteg. Haut schwätze mer iwwert d'Wuert spannend. S: Ui, spannend. A wat ass dat Spannend dordun? C: Ech wëll am Fong soen, firwat esou Wierder op -end iergendwéi zum Lëtzebuergesche gehéieren an iergendwéi och net. An firwat dat ëmmer méi Teutonisme ginn, also Formen, déi eis besonnesch Däitsch virkommen. Fänke mer mol un. So mer mol e Saz mat spannend. S: Dee Film ass spannend. C: Okay, doraus kann ech och maachen: e spannende Film. Dat heescht, ech ka spannend am Fong abauen, wéi e ganz normaalt Adjektiv. Ech hätt och kënne soen, de Film ass flott. Dat ass e flotte Film. Awer den -end bei spannend, deen ass speziell. D'Adjektiv 'spannend' kënnt am Fong vun engem Verb (bleiwe mer lo mol am Däitschen) an zwar vun 'spannen'. Am Lëtzebuergesche wier dat Verb elo 'spanen'. Du kanns zum Beispill e Lastik spanen oder e Seel. An genau sou ass am Fong d'Iddi jo och, dass wann e Film spannend ass, dass eng Tensioun do ass. Dat heescht, iergendwéi paakt et een. An och beim Däitschen "der Film ist spannend" – do ass eppes, wat eis Opmierksamkeet spaant, wat emotional spaant. An dorauser gouf elo en Participe présent gemaach, etwas, das spannt, ist spannend. Ein Film, der mitreißt, ist mitreißend. Ein lachendes und ein weinendes Auge. Dat sinn alles Particippen aus dem Däitschen, déi gutt klappen. S: An dat hu mer am Lëtzebuergeschen awer net. C: Am Fong net, mir kënnen net soen 'e laachend A' oder 'e kräischend A'. Ech kann déi Formen zwar souzesoen "nobauen", mee se kléngen iergendwéi schif. S: A wéi géife mer da soen? C: Maja, an esou Fäll mécht een einfach en Niewesaz, an deem Fall e Relativsaz. An et seet een eng Persoun, déi kräischt, oder en A, dat laacht. Awer am Däitschen hues de eeben déi Méiglechkeet, fir dee Participe présent bei bal alle Verben ze maachen. Deen huet een iwweregens och am Latäin an am Franséischen an am Engleschen. S: Am Englesche sinn dat déi ing-Formen? C: Jo, du häss d'Verb to move an doraus gëtt 'moving' S: a moving story C: Eng Geschicht, déi dech beweegt, genee. An dat geet och am Franséischen attendre > en attendant. Dat sinn ëmmer sou Tätegkeeten, déi e bëssen undaueren, oft och wärend eppes aneres geschitt. Mee am Lëtzebuergesche sinn déi net etabléiert. Lo komme mer awer a Fäll, wou Leit och gäre wëllen déi Participe-présenten abauen. S: A firwat? Et geet jo gutt ouni. C: Ma well se maachen d'Sprooch immens kondenséiert domat. Also ech liesen heiansdo eppes wéi "déi säi Wierk durchzéiend Metapher". A grad do am akadeemesche Lëtzebuergeschen, wat ech jo op der Uni ganz vill hunn, mierken ech, dass ëmmer méi jonk Leit d'Tendenz hunn, fir déi Participe-passéen anzebauen, well se einfach gäre wëllen esou en Nominalstil bauen. Also Sätz kondenséieren, Wierder kondenséieren. Well, wéi mer elo grad scho gesinn hunn, wann ech ëmmer en Niewesaz abauen (deen, deen eppes mécht), dann ass meng Informatioun am Geschwaten zwar gutt an effikass eriwwerbruecht, mee am Geschriwwene wéilt ech dat gäre méi kuerz, méi kompakt maachen. Et soll gehuewe kléngen. An do mengen ech, dass vill Leit sech dann um gehuewenen Däitschen inspiréieren. An dofir denken ech, dass dat en Teutonismus ass, well déi Zort vu Schrëftlechkeet an deen Nominalstil ass eppes, wat extreem am Däitsche gefërdert gëtt. A wat een esou e bësse versicht am Lëtzebuergeschen nozebauen, eebe grad bei sou méi fachspezifeschen Texter. Wéi fënns du sou Formen? Hues du do eng Meenung dozou? S: _____ C: A wann een elo seet, oh, mee Lëtzebuergesch huet dat net a mir brauchen dat net,! Jo an nee. Lëtzebuergesch entwéckelt sech jo och weider a mir hunn och einfach akadeemescht Lëtzebuergescht virdrunner net wierklech gehat. An et ass ganz interessant, souguer déi Studenten a Studentinnen, déi selwer guer net esou no um Däitsche sinn, also déi éischter portugiseschstämmeg sinn an och net an Däitschland studéiert hunn, och déi tendéieren dozou, fir ganz vill esou Participe-présenten ze huelen. An d'Struktur mam -end léisst sech an deem Fall liicht iwwerdroen. S: Hues de vläicht nach esou Beispiller mat deene Forme mat -end? C. Maja, du häss de jo spannend, eng spannend Geschicht. Dann hues de iwwerraschend, eng iwwerraschend Wendung. Du hues och Saache wéi opreegend, ne, eppes Opreegendes ass geschitt. Oder grondleeënd Froen, bestoend Mesüren asw. Et ass ëmmer dat selwecht Muster. Du hues e Verb opreegen an dann hues de doraus eng Aktivitéit opreegend an duerno kanns de déi abauen a Sätz. Mee am Lëtzebuergeschen hu mer haaptsächlech eng 10 end-Formen, déi scho lexikaliséiert sinn. S: Wat heescht scho méi lexikaliséiert? C: Ma déi schonn an dengem eegene mentale Lexikon sinn, resp. an d'Sprooch iwwergaangen. Déi si schonn etabléiert. Een einfache Krittär, fir ze soen, wat dann elo etabléiert ass, kéint ee lo soen, géi mol kucken, ob et am Dictionnaire steet. Woubäi en Dictionnaire natierlech net ëmmer alles kann erfaassen, wat d'Spriecher maachen. Well et ass och ëmmer e bëssen zoufälleg, u wat grad geschafft gëtt. Och do huet den LOD beispillsweis Wierder wéi: bestoend, grondleeënd, spannend asw. S: Spannend! C: Gell? An do ass et nawell interessant ze gesinn, dass déi spannend Saache mat dem Participe présent, dass déi absolut ambivalent sinn. Well wann s du mer elo sees, "firwat ass opreegend, e gudde Participe présent a kräischend net?", da muss ech einfach soen, well deen ee schonn esou lexikaliséiert ass, dass en am Fong just wéi en Adjektiv fonctionnéiert an net direkt vum Verb ofgeleet gëtt. Et sinn an deem Sënn méi selbstänneg Formen. S: Ma, richteg spannend fir haut, Caroline, an da soe mer der Merci an bis déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• plënneren 30.03.2026

  Dës Kéier geet et ëm Plënneren an ëm d'Tatsaach, dass plündern a plënneren am Fong op déi selwecht Iddi zréckginn. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wéi ee Wuert ass haut op eisem Ordre du jour? C: Oho, de Monsieur. Ma mir kruten erëm eng Kéier e Message vun engem Wiwi-Fan, dofir als éischt e grousse Merci. An et ass dës Kéier ëm d'Wuert Plënnere gaangen. An et koum vun engem däitschen Nolauschterer. Do muss ech soen, dass ech och ganz frou sinn, dass mer och Leit hunn, déi Wiwi lauschteren, fir méi iwwert d'Lëtzebuergescht gewuer ze ginn, well se selwer nach kee Lëtzebuergesch schwätzen, mee einfach aus Interessi. An en hat ganz léif, eng ganz léif Noriicht geschriwwen an do huet e gefrot, wat dann plünneren, also en huet dat souguer extra mat Ü geschriwwen, wat plünneren eigentlech fir e Wuert wier a wou et géif hierkommen, well dat géif em als Däitsche ganz witzeg virkommen. Du weess jo, firwat et him witzeg virkënnt? S: Jo, warscheinlech wéinst 'plündern'. C: Jo, eeben. A well Plündern eppes vill méi Radikales ass, wéi dat lëtzebuergescht Plënneren, kucke mer awer, wéi dat am Fong historesch zesummegeet. Wann een elo d'Wunneng wiesselt, de seet een am Däitschen natierlech net plündern. S: ... mee et seet een 'umziehen'. C: Genau, do ass Umziehen. Mee mir soen awer net 'ëmzéien', mee mir soen Plënneren. Du kanns de mat dengem Büro plënneren, du kanns awer och Plënnercongé kréien. Also dat si jo normal offiziell Wierder, mir hunn einfach do keen anere Begrëff dofir. An Plënneren an Plündern geet awer tatsächlech op dee selwechten Ursprong zréck. Et huet béides mam däitsche Wuert Plunder ze dinn, kenns de dat? S: Jo, ech mengen, dass einfach esou e bëssen, jo, esou Kreemchen. Also einfach esou ze vill vun allem. C: Jo, jo, genee. An du hues elo scho säit dem 14. Joerhonnert d'Wuert Plunder oder Blunder an dat ass am Fong fir alles, wat esou am Haushalt zesummekënnt: Kleeder, Wäsch, Bettgezei, do steet och 'Hausgerät'. An dat huet sech dann iergendwéi ëmmer weiderentwéckelt. Do hu mer dann och esou eppes wéi Kleider, Gepäck oder dono och fir wertlose Sachen. An am Däitschen hu mer do eng Bedeitungsverschlechterung. An zwar war 'Plunder' iergendwann just nach fir Gerümpel oder Lompen. Sou huet sech also d'Substantiv 'Plunder' extreem verschlechtert mat der Zäit. Mer bleiwen awer lo mol méi an dem Beräich vun Hausrat. Also wann s du däin Hausrat mat op eng aner Plaz hëls. S: An d'Verb 'plündern' kënnt dovunner? C: Wat elo d'Verb 'plündern' ugeet, dat huet sech iergendwann esou manifestéiert, dass et drëm gaangen ass, dass een engem seng Saachen ewechgeholl huet. Do gouf da geplündert, wann ee friem Saachen ewechgeholl huet. A wa mir plënneren, dann huele mer eis eege Saachen ewech. mir sinn et, déi eisen 'Hausrat' ewechhuelen an op eng Plaz bréngen. S: A bei Plünderen, do gi friem Saachen ewechgeholl. C: Jo, dat heescht carrement 'ausrauben, rücksichtslos alles wegnehmen’. A wéi sou dacks rentéiert et sech do, net nëmmen an d'Standarddäitscht kucken ze goen. Well mir hunn heiansdo d'Tendenz, fir ze soen, ah mee am Däitschen ass et anescht, well wéi ëmmer hu mer natierlech och däitsch Dialekter, wou plünderen tatsächlech net just bedeit, dass engem eppes geklaut gëtt, mee wou Plünderen och bedeit, dass een d'Wunneng wiesselt oder och dass ee selwer seng Saachen zesummeraumt an erausplënnert. Also dat fënnt een do tatsächlech och. S: A wou seet een dat genee? C: An dat hu mer zum Beispill am Rheinischen Wörterbuch. An dat passt jo och ganz gutt, well dat ass jo direkt op där anerer Säit vun der Däitscher Grenz. Am Rheinischen Wörterbuch ass et souguer nach méi spezifesch. Do kann een och Saachen vun engem Raum an deen anere plënneren. Hei ass e Beispill gewiescht mat Héichwaasser, dass een do ka soen, wann Héichwaasser kënnt, da gëtt geplënnert. Also wann Héichwaasser kënnt, da gëtt de Keller erausgeraumt an alles kënnt op den éischten Stack. Also dat steet sou ganz spezifesch do. An dat steet do als Verb fir de Raum Tréier Saar Wittlich-Bitburg. Dat heescht, do kennt een och Plündern oder Plinnern oder Plënneren. Dobäi fält mer an, et gëtt natierlech och esou déi Déngen, wann een zu de Leit seet "Géi mer aus dem Wee", dass een da seet "Allez, plënner". Dat fannen ech och richteg wier och cool. An ech plënnere lo och, awer just aus dem Studio eraus. S: Du kënns awer d'nächst Woch erëm? C: Natierlech. Mer hunn nach ze vill cool Wierder, iwwer déi et vill spannend Saachen ze ziele gëtt! S: Da merci, Caroline, a mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• Hellewull 23.03.2026

  Dës Kéier geet et ëm vill Saachen, e Koup Saachen, e Risekoup. Eng Hellewull. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat ass haut eist WiWi-Wuert? C: Haut schwätze mer iwwert ee Wuert, wat mer rëm vu baussen erakruten. Dofir villmools merci, fir alleguer déi, déi eis hir Wierder eraschécken. An zwar geet et haut ëm d'Wuert Hellewull. Eng Hellewull Froen hu mer a vläicht och eng Hellewull Äntwerten. Benotz du dat Wuert Hellewull? S: ___ C: A mat weem verbënns de déi Wuertform? S: ___ C: Well ech perséinlech verbanne se éischter mat eelere Leit oder och mat esou Journaliste-Lëtzebuergesch. Also weess de, wann een iergendwéi net wëll 'vill' oder 'immens vill' soen, sou e bësse fir ofzewiesselen, dass een da seet, 'et waren eng Hellewull Leit op der Foire'. Gemengt ass domat einfach 'immens vill'. A mir hu jo am Lëtzebuergeschen net esou wierklech den Intensivéierer 'sehr', wéi am Däitschen, oder 'très', wéi am Franséischen, mee mir hunn do ganz vill Aart a Weisen, fir Intensivéierung auszedrécken. S: Hues de do nach aner Beispiller? C: Jo, bleiwe mer mol bei de ville Leit, do kënne mer 'vill' intenviséieren: sauvill Leit, immens vill Leit, richteg vill Leit. Oder mer veränneren de quantitativen Ausdrock: Tonne Leit, masseg Leit, dausende Leit oder mat spezieller Betounung: do ware Leit! An eng dovunner ass mam Wuert Hellewull. An dat Wuert kléngt sou ureg, weess de, sou urlëtzebuergesch. An dat gefält de Leit heiansdo, fir genee sou Wierder ze huelen. Ech sinn deem Wuert scho viru bësse méi laanger Zäiz eng Kéier begéint, well et ass deemools nämlech ëm d'Orthografie gaangen. S: Natierlech! C: Well beim Wuert Wull ass et relativ kloer. Dat schreiwe mer W-U-L-L. S: A jo, et geet drëm, ob een häll mat Ä oder hell mat E schreift, gell? C: Genee: wat maache mer mat Hell? Et ass dann esou: wa sech /Hell/ nämlech vun Hölle ofleet, da misste mer et mat A mat zwee Punkte schreiwen. A wann /Hell/ sech vun engem anere Wuert ofleet, wat en E huet, da schreiwe mer et och mat E. S: A wou kënnt et hier? C: Dat ass net ganz kloer, resp. gëtt et zwou potenziell Erklärungen. Direkt nach e bëssen Hannergrond: Déi Persoun, déi eis dat erageschéckt huet, schwätzt selwer Hollännesch an huet do e ganz interessante Lien gemaach, deen och passt, anzwar mam hollännesche Wuert: Heleboel. Geschriwwen H-E-L-E-B-O-E-L. Dat heescht och einfach: vill vun eppes, eine ganze Menge. An dass aus boel > Wull gëtt, ass elo guer net esou onwarscheinlech. An d'Bedeitung passt och, ne. Also Heleboel: He(e)l heescht esou vill wéi alles / dat Ganzt (och wéi englesch whole). Boel huet ganz verschidde Bedeitungen, also wann een do am Flammännesche kuckt, do heescht et: Hausrat oder Besëtz, awer och: Duercherneen oder Chaos. Boel heescht also esou vill wéi e Koup Saachen oder generell vill Saachen. S: Dat géif jo effektiv passen. C: Also mir hunn op alle Fall eppes, wat eng Quantitéit ugëtt. Ne? De rise Koup ass eng Heleboel, ass eng Hellewull. Et gëtt awer nach eng aner Richtung. An zwar eng Wull hu mer natierlech och esou am Lëtzebuergeschen. Wann s de an eng Kummer rakënns an dat ass eng eenzeg Wull, da weess de, dass do et einfach immens onuerdentlech a chaotesch ass. Dat ass fir d'Wull, mee 'hell' gëtt et an engem anere Sënn och am Däitschen. An zwar do als Intensivéierer fir 'immens staark'. S: Dat hunn ech zwar nach net benotzt. C: Jo, et ass och éischter eng eeler Form. Also et gëtt se säit dem 16. Joerhonnert. Mee du fënns se effektiv net méi esou vill gebraucht am Däitschen. Dat ass, wann ee esou eppes seet wéi in hellen Haufen, seine helle Freude haben oder in helle Wut geraten. Dat ass dann esou vill wéi grouss, staark oder hefteg. Do ass et och als Intensivéierung. An do hätte mer eppes wéi eng Hellewull, also eng risegrouss Wull. Et iwwerschneit sech natierlech vun der Bedeitung hier e bësse mat deem, wat mer och aus dem Hollänneschen hunn. Dat heescht, d'Iddi ass nach ëmmer vum Koup an deen ass extreem grouss. An trotzdeem kann et sinn, dass sech esou eenzel Saachen intensivéieren. Wat mer awer op alle Fall ausgeschloss hunn, ass d'Hierleedung iwwert een Höllenhaufen mat der Häll (wat mir mat Ä schreiwen). S: Also Hellewull mat E vir an den Däiwel an der Häll mat Ä. C: Gutt resuméiert. Ech hoffen, mer konnten där hollännescher Persoun, déi eis dat Wuert erageschéckt huet, e bësse méi Kloerheet an Iddie ginn a wéi gesot: mir freeën eis ëmmer iwwer Input vu baussen. Schreift eis einfach op wiwi@100komma7.lu S: Da soe mer merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• Pippi 16.03.2026

  Dës Kéier geet et ëm Waasserloossen a firwat mir do ëmmer iwwer eng Plaz schwätzen. Donieft schwätze mir och doriwwer, wéi mir zu der verduebelter Silb Pi a Pi kommen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon. S: Wat hues de eis haut fir e Wiwi-Wuert matbruecht? C: Haut schwätze mer iwwer Pippi an d'Verb pissen. S: O, dat Wuert ass awer ... speziell. C: Jo, ech weess, ech weess, an et geet mer och haut genee do drëm ze soen, firwat dat Wuert vläicht besonnesch speziell ass, wou et hierkënnt, a firwat am Fong Pippi eng spilleresch Aart a Weis ass, fir doriwwer ze schwätzen. Well Pippi ass eng Silbeverdueblung aus dem Verb 'pissen'. An ech wollt d'Episod awer net esou nennen. Wann s de eng Kéier kucks: a bal alle Sproochen, déi mer ronderëm eis hunn, gëtt et dat Wuert an enger änlecher Form: piss, pisser, pissen. An dat geet alles zréck op Vulgärlatäin 'pissiare'. S: Wat genee ass mat Vulgärlatäin gemengt? C: A jo. Dat ass en interessanten Term, kleng Klamer op dëser Plaz: Vulgus heescht am Fong just "Vollek" op Latäin an dat war déi geschwaten Alldagssprooch, am Géigesaz zum méi formelle Schrëftlatäin. Vulgärlatäin ass fir eis lo éierlech gesot keen optimalen Term, well do 'vulgär' dra virkënnt. An am Franséischen, do soen se einfach "latin populaire". S: Pop-Latäin oder Populärlatäin - dat wieren dach cool Begrëffer. C: Dat fannen ech och! Egal wéi ass et also e Wuert, wat d'Réimer fréier am Alldag benotzt hunn: pissiare. An dat ass och scho ganz laang esou benotzt ginn. A well s de jo bei Kanner dat Wuert Pippi hues, ass dat am Fong eng kuerz Form, dass ee seet Pi. A fir et kannersproochlech méi flott ze maachen, ass et reduplizéiert, eng Reduplikatioun: Pi-Pi. Awer et ass kee Verb draus gemaach ginn. Hätt jo theoretesch och kënne soen: pippien. An ech ka mer gutt virstellen, dass bestëmmt verschidde Leit esou soen, wa se mat hire Kanner oder mat de Muppe schwätzen. S: Mat Muppen? C: Ma du hues jo effektiv Lienen tëscht Kannersprooch a Sprooch, déi ee mat sengen Hausdéiere benotzt. Mer këmmeren eis jo och mat vill Häerz ëm eis Déieren. An do kucke mer och, ob se brav gepippit hunn. A bei Pippi huet ee wéi gesot eng spilleresch Aart a Weis fir dat ursprénglecht Verb pissiare, wou och den Zischlaut ewechgeholl gëtt. S: Den Zischlaut, mengs de den S? C: Jo, genee. Also den S, dee wéi eng Schlaang mécht (ssss), deen ass den Zischlaut. An deen ass et och, firwat dat Wuert anscheinend entstanen ass, well deen Zischlaut do dranner ass lautmoleresch, fir d'Geräisch vum pissssssssse quasi nozemaachen. S: Mee Pissen ass jo awer elo wierklech kee schéint Wuert. C: Jo, mee wéi sees du da fir déi Tätegkeet, déi mer all e puer Mol am Dag maachen? S: ____ C: Jo, dat ass interessant, well du bass entweeder bei eppes, wat relativ graff ass oder eppes, wat relativ kannereg ass. An dat ass ganz oft sou, wa mer a Beräicher kommen, déi iergendwéi mat Tabuthemen oder mat Kierperflëssegkeeten ze dinn hunn, déi eis awer alleguer betreffen. An, a weess de, wat en Euphemismus ass? S: Jo, dat ass, wann een eppes méi schéin ausdréckt. C: Jo, genee. A bei den Euphemisme fir Pippi maachen, do hu mer da ganz vill ... Et feelt e bëssen en neutraalt Alldagswuert. A wa mer kucken, wat d'Leit dofir soen, da fanne mer extreem vill Beispiller, déi am Fong dorop ofzielen, dass een anzwousch higeet: op d'Toilette goen, anzwousch higoen, austrieden, gläich erëm sinn asw. S: Wat ganz interessant ass, lo, wou s de et sees ... C: Dat heescht, et si ganz harmlos Aart a Weisen, fir iwwert déi kierperlech Tätegkeet ze schwätzen, et ass haaptsächlech domat verbonnen, dass mer op eng bestëmmte Plaz ginn. Ne, du verbënns dat am Fong mat enger geziilter Plaz an du sees net, dat geschitt el. Et geet awer selten drëm, dass mer grad eng Flëssegkeet wëlle lassginn. Kenns de e puer witzeg Spréch, déi d'Leit soen, wann se Pippi mussen? S: ____ C: Oder, ech weess, am Däitschen, also do kënnen d'Leit jo och immens spilleresch ginn an immens kreativ. Ne, am Däitsch kanns de jo soen, "Ich gehe die Porzelanausstellung besichtigen". Fannen ech super cool. Dat ass wierklech ee vu menge Favorites. A wann ee lo beim Dokter ass, mir hate lo scho mat esou méi medezinnesche Saachen, do seet ee jo dann urinéieren, mee mer kënnen och Waasser loossen soen. S: Do si mer awer lo wierklech an enger ganz medezinnescher Schinn. C: Eeben, well du géifs jo ni, wann s de um Dësch bass, soen, sou, ech ginn lo nach Waasser loossen. Mee och Waasser ass natierlech hei eng Ëmschreiwung fir dat, wat et wierklech ass, eebe Pippi. Och intressant, dass d'Pippi Langstrumpf mat deem Virnumm konnt Karriär maachen ... S: Doriwwer hunn ech nach ni nogeduecht. C: Et ass och komplett random. Wat ech awer och muss soen, e klengen Orthographie-Tipp nach um Enn, dat Wuert Pippi ass jo eng Reduplikatioun vun der P-I-Silb, awer wéinst de lëtzebuergeschen Orthografiereegele musse mer dat am Fong mat zwee P an der Mëtt schreiwen P-I-P-P-I. An nach eng kleng Nohaltegkeetsinfo: eng Toilettëspülung verbraucht 4-6 Liter Waasser, eeler Modeller souguer bis zu 10. Dat ass ganz schéi vill Drénkwaasser, wat do verspullt gëtt fir grouss a kleng Geschäfter. S: A jo, dat klengt Geschäft - dat gëtt et och nach! Mee mir maachen de Buttek haut zou a soen der merci, Caroline, fir deng Erklärunge vun haut a freeën eis op d'nächst Kéier! C: Ech freeë mech och! Merci! A mäi Schlusswuert ass wéi ëmmer: Äddi!
• Avocado 09.03.2026

  Dës Kéier geet et ëm Botterbieren, Kierperdeeler an Azteekesch, oder kuerz: ëm d'Avocado! S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon S: Du has eis d'lescht Woch gesot, dass et haut mat Iessbarem weidergeet. C: Maja, d'lescht Woch hu mer eis mat der Tomat auserneegesat. An zwar si mer do op den Ursprong agaangen. Weess de nach, wou dee war? S: Jo, iergendeppes a Mexiko, gell, esou eng azteekesch Sprooch. C: Ganz genee, dat war aus dem Nahuatl, sou nennt een déi azteekesch Sprooch. An do ass et drëm gaangen, dass dat Wuert Tomatl d'Ursprongswuert war. Du erkenns schonn e Muster, well d'Sprooch heescht Nahuatl, mer hate schonn d'Tomatl an och beim Schocki .. S: Do hate mer dach och eppes, Schokolade, Schokolatl! C: Jo, alles Wierder op -atl. An haut kucke mer op en anert Wuert aus dem Azteekeschen, an zwar op d'Avocado. Well Avocado kënnt och aus dem Azteekeschen. Wéi déi Fruucht nach genannt ka ginn, dat gesi mer haut. Dir hutt bestëmmt alleguer eng Avocado am Kapp, oder? Se huet einfach eng gréngelzeg Haut, wat ee se méi laang leie léisst, wat déi méi däischter gëtt a méi schrumpeleg. Bannen huet se hellgréngt bis gielzegt Fleesch an dann deen décken ronne Kär an der Mëtt. A weess du och wéi en Avocado-Bam ausgesäit? S: ____ C: Déi sinn am Fong risegrouss an uewen hänken déi sou an de Beem. Also déi kënne wierklech immens grouss sinn. An an Zentralamerika, wou d'Avocado hier kënnt, do gëtt se säit iwwer 10.000 Joer benotzt. A mir benotze se an Europa am Fong eréischt säit dem 20. Joerhonnert. S: A sou? Net éischter? C: Di éischt Nennung vun der Frucht war vun engem Auteur 1519. Mee d'Avocado ass eréischt nom Zweete Weltkrich am grousse Stil exportéiert ginn. An den Export ass all Joerzéngt geklommen. Do hat ech eng Zuel gelies: 1994 sinn 80.000 Tonnen Avocadoen a Frankräich geliwwert ginn. An 2024, also 30 Joer méi spéit, leie mer scho fir Frankräich bei iwwer 200.000 Tonnen. S: A wouhier kënnt dat Wuert Avocado eigentlech? C: Maja, dat kënnt eeben aus dem Azteekeschen. An do ass d' Wuert, op dat et zréckgeet, Ahuacatl. An Ahuacatl heescht souwuel déi Fruucht wéi och Hoden. S: Hoden? Wéi beim Mann? C: Richteg. Well souwéi se um Bam hänken, dacks zu 2, an hirer Form no erënneren se einfach un e männlechen Hoden. An dat heescht, wa mir vun Avocadoe schwätzen, da geet dat zréck op dat azteekescht Wuert fir Hoden, Ahuacatl. S: A wéi koum ee vun Ahuacatl op Avocado? C: Ma d'Spuenier, déi déi Fruucht dann exportéiert hunn, déi hunn dat natierlech an eng spuenesch Sproochstruktur iwwerdroen, well si hunn dat Wuert jo just geschwat héieren. An am Spueneschen ass de V éischter esou behaucht, wéi bei Avocado, dee gëtt net esou richteg WW geschwat. An dofir ass dat méi no beim H am Grondwuert, Ahuacatl. An TL gëtt oft opgeléist am Auslaut. An de Rescht vun Europa gesäit dat Wuert da geschriwwen an dann etabléiert sech dat. An haut nennt een se am Spueneschen awer aguacate. An Argentinien, Chile, Bolivien a Peru ass et souguer e Quechua-Wuert: palta. Woubäi insgesamt och aner Wierder am Däitschen am Renne ware fir d'Bezeechnung vun der Fruucht. S: A jo? Hu Leit d'Avokado anescht genannt? C: Jo, am Laf vun deene leschten 150 Joer, wou sech d'Avocado einfach ëmmer méi etabléiert huet, oder an deene leschten 100 Joer besser gesot, sinn zum Beispill am Däitschen och verschidde Begrëffer am Ëmlaf gewiescht. Zum Beispill, wat mir immens gutt gefält, ass, Butterfrucht oder Butterbirne, well se einfach esou eng bottreg Konsistenz huet, wann s de se benotz. Also eng normal Avocado besteet zwar wéi all Uebst a Geméis haaptsächlech aus Waasser, mee och aus 23 % Fett, wat relativ vill ass. Et ass e ganz gesond Fett, awer wann se eeben e bëssen zeideg ass, da kanns de dat esou schéin schmieren, wéi Botter. An dofir fannen ech Butterbirne super a Birne einfach wéinst hirer Form. An et gouf awer och de Begrëff Avocado-Birne an een, dee mir besonnesch gutt gefält: Alligator-Birne. Dat heescht, déi sou e bëssen vun der Haut hier, wéi sou eng däischter Reptilienhaut wierkt. Wéi ëss du deng Avocado da meeschtens? S: Ech mengen, ech iesse meeschtens Guacamole. C: Ech och! Do bleift ni eppes iwwereg bei mir! Mee kuck, Guacamole ass och e Wuert aus dem Nahuatl. An zwar ass do d'Grondwuert, op dat et zréckgeet 'Ahuacamole' oder 'Ahuacamolli'. An dat heescht einfach esou vill wéi Avocadoszooss oder Avocadomëschung, well Ahuaca ass jo den Ufank vum Wuert Ahuacatl a molli heescht einfach Zooss. An do gesäis de nees, wéi et de Wee duerch d'Sprooche gemaach huet beim Import an dass mer haut am Fong kee Lien méi gesinn tëscht Avocado a Guacamole, obwuel dat selwecht Wuert an hinne stécht: Ahuacatl, den Hoden. S: Ech mengen, ech huelen eng Avocado vun haut u ganz anescht an de Grapp … C: Du kanns jo ganz zäertlech mat denger Avocado sinn! S: Wéi war dat Wuert elo scho méi aus dem Azteekeschen? C: Ahuacatl. S: Ahuacatl, ma da soe mer der merci, Caroline a freeën eis op déi nächst Wiwi-Episod! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• Tomat 02.03.2026

  Dës Kéier geet et ëm de "Paradiesapfel", Silben an Orthografie. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wéi ee Wuert hues de haut matbruecht? C: Mäi Wuert vun haut ass Tomat. Hues de Tomate gär? An a wéi enger Form am léifsten? S: ___ C: Ech si super frou mat Tomaten! Also meng guilty pleasure ass jo absolut Ketchup, well ech als Kand sou gär mat Nuddelsgratin mat Ketchup giess hunn. An ech weess net firwat, mee et gëtt esou Geschmäcker, déi huet een als Kand ofgespäichert an dat ass nach ëmmer sou Soulfood, wann een erwuessen ass. S: Jo, dat kennen ech och! C: Mee dat ass net mäi Punkt. Ech wëll haut méi iwwert d'Tomat soen. S: Ah, wëlls de eis bestëmmt soen, dass eng Tomat kee Geméis ass, mee eng Fruucht. C: Dat stëmmt, mee am Fong wollt ech eppes soen iwwer Orthografie an och iwwer Betounung an och vläicht, wou d'Wuert Tomat hierkënnt. No wéi enger Sprooch kléngt dat Wuert da fir dech? S: Tomat ... Tomato? Spuenesch villäicht? C: Jo, dat kéint een effektiv mengen, se staamt jo och aus Peru a Mexiko! Tatsächlech kënnt dat Wuert aus dem Azteekeschen an do schwätzt een et "Tomatl". Lo hu mir dat Wuert natierlech net am Lëtzebuergeschen direkt vun den Azteeke kritt, mee et ass iwwert d'Franséischt komm. An déi Däitsch hunn et och aus dem Franséischen. A wou d'Lëtzebuerger et elo hier hunn, ass net ëmmer ganz ze klären. Also generell kann ee sech ëmmer d'Fro stellen, ob e lëtzebuergescht Wuert elo vum Däitschen importéiert ginn ass oder vum Franséischen oder ob de gemeinsamen Afloss einfach dozou gefouert huet, dass mer e Wuert etabléieren. Dat heescht, wann déi Däitsch 'Tomate' soen a wann d'Fransousen 'tomate' soen, dann ass et natierlech net wäit hier, dass mir och eppes änleches maachen: Tomat. S: Mee du wollts och nach eppes soen iwwert d' Betounung? C: Jo, ganz genee. Pass op, vläicht héiers de jo, wéi eng Silb betount ass, wann ech am Franséische soen: tomate. S: Dat ass déi lescht. C: An wann ech am Däitsche soen: Tomate. S: Mmh, dat ass déi zweet. C: An am Lëtzebuergeschen: Tomat. S: Do ass et déi éischt. C: Dat heescht, mir hunn eemol lescht, zweet, éischt. A lo soen ech der: de Betounungsprinzip ass genau d'selwecht am Däitschen an am Lëtzebuergeschen: Et ass sou gesinn net éischt an zweet, mee et ass zweemol déi zweetlescht Silb: die toMAte, eng TOMat. An déi Reegel nenne mer, well mer esou frou si mat laténgesche Begrëffer an der Grammaire, déi nenne mer Penultima-Reegel. Hues de dat schonn héieren? S: Also 'ultimo' seet mer eppes. C: Ultimo heescht 'leschten' an ultima wier déi lescht Silb a Penultima ass déi virlescht Silb. Mir soen zwar oft, dass an zweesilbege Wierder déi éischt Silb betount ass, mee streng gesinn ass et déi zweetlescht Silb. Et kënnt zwar op dat selwecht eraus, mee et ass méi prezis, well ech et iwwer eng Reegel kann erklären. E ganz schéint Beispill fir dee Prinzip ass am Däitschen: HanNOver an HannoveRAner. Do ass et dee selwechte Betounungsprinzip (penultima), awer net déiselwecht Silb. S: Bei alle Wierder oder wéi? C: Nee, mee am LB an am Däitsche bei ganz ville Wierder, also normalerweis hu mer, wa mer zwou Silben hunn, d'Tendenz, fir en Trochäus draus ze maachen, fir ze soen 'betount- onbetount'. Do gëtt et natierlech och Géigebeispiller, mee bleiwe mer mol bei der Tomat. Mer ware bei: TOMat ass vir betount um TOM. An doduerch, dass déi éischt Silb betount ass an den O kuerz ass, misst een den M am Fong verduebelen. Mee dat ass eppes, wou mer net verduebelen. S: A firwat maache mer dat net? C: Well do heescht et ëmmer, dass mer op déi sou genannt international Schreifweisen oppassen. An effektiv hu mer: the tomato, die Tomate, la tomate – déi sinn alleguer mat engem M geschriwwen, dofir iwwerhuele mer déi Schreifweis op där Plaz. Sou eppes nenne mer oft, gewinnt Schrëftbiller. Dofir gëtt dat net verduebelt. Reng theoreetesch misst een den M awer op där Plaz verduebelen. Vläicht kënnt dat jo iergendwann. Mer schreiwen also TOMAT. S: A wat heescht Tomat oder Tomatl eigentlech? C: Tomatl heescht sou vill wéi Schwellkörper, also prall Fruucht, well se jo sou extreem déck wiisst an och sou rout liicht a se einfach immens grouss a fleescheg ass. S: O Caroline, do komme mer rëm a ganz speziell Sphären. C: Jo, mee kuck, d'Tomat heescht jo och am 17. Jh Liebesapfel oder Paradiesapfel, do hues de haut jo nach am Éisträicheschen Paradeiser. Mee an déi Sphär vum Azteekeschen, also der indigener Sprooch aus Mexiko, där Pist gi mer d'nächst Woch och nach eng Kéier no. An do kann ech Iech soen, et geet nees ëm Iessbares. S: Do si mer da gespaant a freeën eis op d'nächst Woch! Merci, Caroline! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass wéi ëmmer: Äddi!
• Haupi / Häipi 23.02.2026

  Dës Kéier geet et ëm e Follow-up vun den Haupeschbléiser a mer kucken, wien eigentlech en Häipi ass a wat dat mam Hubert ze dinn huet. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Effektiv krut ech de Message fir d'Wuert vun haut. An zwar hate mer am Dezember jo eng Episod iwwer d'Haupeschbléiser an do gouf ech gefrot, ob dat och mam léiwen Ausdrock 'Haupi' ze dinn hätt C: A jo, flott! S: Woubäi ech perséinlech éischter déi Form Häipi kennen: Wat ass dat en Häipi! C: Jo, dat kennen ech och, den Häipi. S: Déi Nolauschterin hat gefrot: "An dësem Kontext ass mir agefall, dass an eiser Famill oft den Ausdrock "wat ass dat en Haupi (oder och nach Haupert) gebraucht gëtt, fir eng bëssi eefälteg oder dëlpeszeg Persoun ze beschreiwwen." C: Ok, an elo wollt se wëssen, wat deen Ausdrock mam "Haupert"/ St. Hubert ze dinn huet. Déi kuerz Äntwert ass: Et ass net wäit ewech vun engem Batti oder engem Kätti, oder engem Horst oder engem Nicki. Do huet een einfach Nimm, déi da stellvertriedend si fir Leit mat engem Verhalen, wat opfält: dass se besonnesch tollpatscheg sinn oder vill schnëssen - an dat muss och net béis gemengt sinn. D'Leit schwätzen einfach gären iwwer Persounen, déi hinnen opfalen a benotzen dofir Nimm, déi bei Persoune virkommen. An da soen se net, dat ass esou ee klengen Trëllert, mee se soen, dat ass esou ee klengen Häipi. S: Ech fannen och, dass dat scho bal eng léif Insulte ass, wann een dat sou kann nennen. C: Jo, absolut. Wéi ëmmer si mer zu Lëtzebuerg net eleng domat, am Rhein. WB gëtt et och den Haup oder den Houp, do soen se sou fir e "Flappes, halbnärrischer Mensch, lustiger Witzbruder". Dat si jo lo och keng Eegeschaften, déi besonnesch schlecht oder verwerflech sinn. An am LB Dictionnaire vun 1847 stinn och scho Kuerzforme vum Hubert dran: den Heipé (Abkürzung von Hubert), och mam Verweis op Holl. Huip. A wa mer weider an d'Virnimm eraklammen, do gëtt et nach méi Variante fir den Hubert. Do gëtt et eng Extra-Serie "Eis Virnimm", aus dem Joer 1995 vum Marcel Lamy an erausgi vun der Actioun Lëtzebuergesch. S: Dat ass bestëmmt eng intressant Source! C: Jo, do fënnt een allerlee LB Kuerzformen, grad vun de franséischen Nimm. An do sti fir den Hubert déi follgend Varianten dran: Haupert, Hibbi, Hipp(i), Häip(chen), Häipi, Häipert, Häp, Heep, Hëppchen, Hoppert, Hubbes, Hupp(es), Huppert, Bäert, Bäert(em)es. S: Do sinn se all dobäi! Den Haupert an den Häipi! C: Jo, dofir gëtt et och beim Audrock Variatioun, well d'Leit einfach eng Persoun aus där Nummkategorie wielen: Häipi, Haupi. Den -i hanne mécht et jo souzesoe méi frëndlech. Mee bei der Häip, do hat ech nach en anert intressant Wuert fonnt am LWB, am Dictionnaire aus den 1950er Joren. Do steet d'Häip fir e klengt Haischen, oder e "Bienenkorb" - parallel zum engleschen 'hive'. An och intressant am Sënn vun «armseliger Mensch» - besonders «armselige Alte» (eng al Häip). S: Eng al Häip? C: Jo, dat kennt ee jo och aus dem Däitschen, dass Persounen oder hei Frae mat banalen Objete verglach ginn: eine alte Schachtel. Mee déi al Häip huet dann näischt mam Hubert ze dinn, mee mat der Haube oder Hütte. Ech hat et just spannend fonnt, well ech bei der Recherche un d'Liese komm sinn. S: E Rabbit hole. C: Jo, dat berüümtent. A propos Haupeschbléiser, do steet am Dictionnaire vun 1906 och "d'Hāūpeschbreⁱtchen n., gesegnetes Brötchen zum Schutz gegen tolle Hunde". Wat huet een net alles geseent zu Lëtzebuerg! S: Tolle Hunde? Mat Tollwut, oder wéi? C: Jo, dat ass eng historesch Bezeechnung: tolle Hunde si souer mat Tollwut. Do war jo nach kee breeden Impfscheema do an et gouf vill Begrëffer dofir Wutkrankheit asw. Wéi ëmmer freeë mer eis, wann Der eis schreift, no Wierder frot oder einfach eppes proposéiere wëllt! Mir sinn erreechbar iwwer eise eegen Adress: WiWi@100komma7.lu an da kënnt Äert Wuert demnächst als Episod op de Radio! Ganz anonym, also stellt och gär méi speziell Froen! S: Do sinn ech awer gespaant, wat kënnt. Mee et sinn ëmmer léif an intressant MEssagen! C: Dat ass wouer! S: An domat si mer um Enn fir haut a soen der merci, Caroline, fir den Erklärunge vun haut a freeën eis op d'nächst Woch bei WiWi! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• verspellegt 16.02.2026

  Dës Kéier geet et ëm e Wuert, dat am Dictionnaire als vereelzt markéiert ass a wat mat Leit ze dinn huet, déi gär vill erzielen. Donieft schwätze mir och iwwer Gospel. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun eiser Emissioun et verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut schwätze mer iwwer e Wuert vun engem Nolauschterer, gell? C: Ganz genee. No eise Fake-Wierder komme mer nees bei richteg Ausdréck! An ech muss direkt soen, ech hunn dat Wuert selwer net kannt … S: Ech si schockéiert! C: ... mee ELO kennen ech et. Expertis an der Sprooch heescht jo net, dass een ALLES weess, mee dass ee sech Wëssen uliest, sech fir Detailer begeeschtere kann a Spaass un der Recherche huet! S: Ech menge schonn, dass du do richteg Spaass hues. C: An ech hat elo Spaass mat deem Wuert, wat mer fir Wiwi proposéiert kruten: verspellegt. Kenns de dat? S: ____ C: Ech hunn et selwer missen noschloen, sinn awer op schéi Weeër komm. Als éischt emol déi klassesch Etapp: den LOD. Do ass et als 'vereelzt' markéiert an déi Persoun, déi d'Wuert eraginn huet, war witzegerweis och total iwwerrascht, dass dat als 'vereelzt' gëllt, well si et ronderëm sech nach total vill héiert a benotzt. Ass ëmmer intressant, wéi staark de sozialen Afloss op eis allgemeng Virstellung vum Sproochgebrauch offierft. Mee dofir hu mer jo d'Sproochwëssenschaft, fir do mat Recherche an empirescher Fuerschung op de Grond ze goen! Also: verspellegt: Laut den LOD-Iwwersetzungen heescht et "überfordert, aufgeregt, gestresst" resp. "dépassé (par les événements), agité, stressé". D'Beispiller sinn: du wierks esou verspellegt, hues de vill ze dinn op der Aarbecht? duerch de Kaméidi waren d'Päerd esou verspellegt, datt se no alle Säite fortgelaf sinn. S: Aaa, do si mer nees bei de Päerd! C: Dat ass zwar effektiv Zoufall an dee Saz ass ouni mech an den LOD komm! Et erkennt een um Wuert 'verspellegt', dass do 'spell' dran ass, also Prefix VER-, Basis SPELL, Verbbildungssuffix -EG a Participe-passé-Endung -T, déi et zu engem Adjektiv mécht. Verspelligt fanne mer iwwregens och am Rheinischen WB an zwee Sënner "vielbeschäftigt, mit Arbeit überladen" S: Dat entsprécht dem éischte Beispillsaz aus dem LOD, mat der Aarbecht. C: Jo, an den zweete Sënn ass awer lo méi speziell: einen Gegenstand viel in Anspruch nehmen oder wann et zougestallt oder chaotesch ass: de has mir de ganzen Herd verspelligt, at Zemmer as ganz verspelligt mit allerhand Möbeln. D'Wuert 'spell' fënnt een och am MHD an do sinn ech no laanger Zäit, säit mengem Germanistik-Sudium mol nees an de Lexer siche gaangen, dat ass e mhd. Wierderbuch an do heescht 'spellen' einfach 'erzielen', och enk verbonne mam Substantiv "spël oder spëlles": märchen, fabel, lüge, leeres u. unnützes gerede. A "verspellegt" ass dann esou vill wéi "vercheckt" oder "villbeschäftegt" am Kapp. Wéi wann ee ganz vill Stëmmen op senger mentaler To-do-Lëscht huet, déi all eppes aneres erzielen an een doduerch duerchernee maachen. An dat kann een dann och iwwerdroen, dass Päerd, wann de Fluchtinstinkt gräift, och komplett duerchernee sinn an net méi kloer denke kënnen. D'Stëmmen am Kapp schwätzen dann all mateneen a mer si verspellegt. S: An Englesch 'to spell'? C: Lo gëtt et komplizéiert. Well dat ass eng aner Source, mee, an dat kann ee ganz flott am Merriam-Webster online noliesen, d'Substantiv 'a spell', also den Zaubersproch, dat ass déi selwecht Originn! Dat geet zréck op Germanesch 'spel' fir schwätzen, Geschichten erzielen, gossippen, e Virtrag oder eng Priedegt halen. An do war och eng super intressant Info am Text, anzwar komme mer elo bei d'Wuert 'gospel'. S: Ass dat dee selwechte Spell? C: Jo, well dat sech zesummesetzt aus 'go = good' a 'spel = Virtrag, Erzielung, Priedegt'. Do hält also een eng besonnesch gutt a flott Priedegt, an deem Fall mat Gesang! S: A mat där Erzielung si mer och schonn um Enn fir haut! Mir soen der merci, Caroline, a mer hoffen, dass de net verspellegt bass! C: Neenee, léiwer behellegt wéi verspellegt! Ech soen och merci an d'Schlusswuert ass: Äddi! S: Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• jauschtereg 09.02.2026

  Dës Kéier geet et ëm Wierder, déi immens lëtzebuergesch kléngen, an ëm d'Entlarve vun der KI hirer Fake-Expertis. D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. S: Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Mir maachen haut nach eng zweet Episod zu de Phantasie-Wierder? C: Genee, ech hat jo d'lescht Kéier e puer Wierder matbruecht, déi aus mengem Orthografie-Cours sinn, wou et drëm gaangen ass, just nozelauschteren a Wierder esou ze huelen an ze schreiwen, wéi se kléngen, och wann ee se net aus anere Sprooche kennt an nach ni falsch geschriwwe gesinn huet, well et dës Wierder net gëtt. S: Wat waren dat scho méi fir Wierder? C: Fuemeschnéck, Lackeschmoussen, Oueflëmmel, mee et waren och e puer fake Verben derbäi: daselen, klueken, oder den Titel vun der Episod haut, e fake Adjektiv: jauschtereg. An ech hat man immense Spaass drausgemaach, fir einfach Wierder ze erfannen an haut wëll ech am Fong kucken, wéi eng KI domat ëmgeet. S: Wéi mengs de dat mat der KI? C: Ech hu Beispiller matbruecht, wou ech d'KI no der Bedeitung vun de fake Wierder gefrot hunn an zwar gi mer nach eng Kéier zréck op d' Wuert vum leschten Episod, Fuemeschnéck, an och nach eng Kéier op en neit Wuert vun haut, jauschtereg. An soe mer sou, d' KI huet hir Fake Expertise richteg breet duergeluecht. S: Lo sinn ech zwar gespaant! C: Also, ech hunn e KI-Programm gefrot, wat e Fuemeschnéck ass, an hei ass d'Äntwert, ech liesen se am Original vir (ech hat op LB gefrot, a krut och esou geäntwert): "E Fuemeschnéck (oft och Fuume‑Schnéck, Foume‑Schnéck) ass e regionalt/ lëtzebuergescht Dialektwuert a bedeit: E Schleek ouni Haus – also eng Nacktschneek." S: O vreck. Wonnert mech elo net. C: Mee et kléngt super authentesch, fënns de net? An dat ass de Problem, eng KI ass ëmmer voller Iwwerzeegung a seet eppes, wat iergendwéi probabel kléngt a verkeeft sech domat gutt. An da komme mer bei d'Wuert vun haut: jauschtereg. S: Wat s de och erfonnt hues. C: Genee, do seet d'KI: “jauschtereg” ass e lëtzebuergescht Dialektwuert a bedeit: geekelt / ofgenee / iwwel. Eng staark Form vu “schonn eppes eklig fannen”. Et gëtt meeschtens benotzt fir Gefiller auszeschwätzen wéi: “Ech ginn esou jauschtereg dovun.” = Dat mécht mech ékelhaft / ech fannen dat richteg eklig. Et läit no bei “jooschtereg / joostereg / jouschtereg”, déi an e puer Regiounen och virkommen." S: Do ass awer vill Quatsch dran, a vill Däitsch. Wat soll dann "ofgenee" heeschen? C: Ech mengen, "ofgenee" ass déi verlëtzebuergescht Form vun "abgeneigt". Weess de, ech si vun de Studentenaarbechten oft gewinnt, kreativ zesummenzepuzzelen, wat gemengt kéint sinn, haha. Mee, dass du déi Äntwert vun der KI als Quatsch erkenns, dat weess du just, well s du Mammesproochler bass an du kanns dat identifizéieren. Mee lo och vum Inhalt hier: Dat kéint schonn alles stëmmen, ass awer alles zesummegedicht. An dat ass eppes, wat ville Leit an och de Studenten op der Uni vill geschitt, wa se mengen, dass KI hinnen eng Ofkierzung oder e kuerze Resümmee zu Wëssen géif ginn - grad wann et sou niischeg ass wéi am LB! Wou et net sou vill Sourcë gëtt. Ech muss einfach genuch Grondlagewëssen hunn, fir d'Performance vun enger KI aschätzen ze kënnen an och déi richteg Froen ze stellen. S: Jo, well et kléngt meeschtens ganz iwwerzeegend, wat do steet. C: Dat ass den Job vun der KI souzesoen. Eppes ze schreiwen, wat authentesch 'kléngt'. Mee Wierder wéi Kréifplaatsch, Mouzeplumm, jauschtereg, daselen oder klueken - déi klénge schonn zimmlech Lëtzebuergesch. Ech hat och no klueke gefrot an do sot se: "klueken" heescht am Lëtzebuergeschen: tratschen, schwätzen, Klatsch verbreeten, also iwwer aner Leit hir Affären zotere oder ronderëm schwätzen. Et gëtt meeschtens am Kontext benotzt wéi: “Si stinn do an der Kichen a klueken.” “Hien huet näischt anescht ze dinn wéi ze klueken.” Et ass en typescht alldeeglecht Wuert fir kleng Klatschereien oder onseriéist Gequatschs. Wann s de wëlls, kann ech der och d’Hierkonft oder Varianten (klacken, klibberen) erklären." Dat, wat d'KI seet ass natierlech alles net wouer. S: Mee et kléngt net schlecht. C: Eeben. Dat sinn awer och Wierder, wou ee soe muss, et kéint jo och e Fachwuert sinn, wat ech einfach nach ni héieren hunn. An dat hu mer jo all Dag. Also wann iergendee seet Kläiper, da kéint dat jo och iergendee Stéck un iergendenger Maschinn sinn, wou e seet, de Kläiper ass futti gaangen. Dat kann dat och wouer sinn. Dat heescht, mir sinn et am Fong gewinnt, esou Saachen ze iwwerspillen a se iwwert de Kontext hierzeleeden. An dofir iwwerrascht et net, dass wann ech Iech elo nach och a menger Positioun als Linguistin géif soen, ma dat Wuert gëtt et natierlech "jauschtereg". Mee mer liewen eeben an enger Welt, wou mer wësse mussen, wou mer gutt Sourcen hunn a wéi Wëssen entsteet a recherchéiert gëtt. Et ass jo schwéier a quasi onméiglech, all Wuert an all Fachbegrëff an enger Sprooch ze kennen. Mee dofir ass et esou interessant, well et begëtt ee sech eeben an d' Positioun vun enger Persoun, déi vill Wierder nach net héieren huet. Déi awer immens authentesch kléngen. S: An da wëll ee sech jo net blaméieren, dass ee vläit eppes net weess. C: Jo, dat och. Mee Net-Wëssen ass och normal an et soll ee sech trauen, eng Fro ze stellen oder virwëtzeg ze sinn. Dat ass mäi Credo op alle Fall! S: Mir bleiwen op alle Fall virwëtzeg a soen der merci, Caroline! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!
• Fuemeschnéck 02.02.2026

  S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut matbruecht? C: Mäi WiWi-Wuert vun haut ass 'Fuemeschnéck'. Weess de, wat en Fuermeschnéck ass? Vläicht seet der jo Fuem eppes oder Schnéck? S: ____ C: Et kléngt op alle Fall super Lëtzebuergesch, mee – an dat war meng kleng Fal vun haut – Fuemeschnéck ass e Wuert, wat ech erfonnt hunn. S: A firwat erfënns de esou Wierder? Also wann s de mer lo eng Geschicht erzielt häss, dass dat e Champignon ass oder e Plat, dann hätt ech der dat bal gegleeft! C: Merci, dat ass léif. Ech schätzen däi Vertrauen! An elo awer den Hannergrond, firwat ech iwwerhaapt Wierder erfannen. Meng Iddi ass nämlech, d'Leit ze ënnerstëtzen, wa se d'Lëtzebuerger Schreifweis léieren. Weess de, a mengen Orthografie-Coursen ass den Haaptproblem grad net, dass d' Leit d'Reegelen net verstinn, mee et ass vill méi schwiereg, dass se vill ze laang schonn Gewunnechten etabléiert hunn, mat Schrëftbiller, déi net den aktuelle Reegelen entspriechen. Se hunn et schonn 100mol falsch geschriwwen a gelies, ouni dass se dat als falsch wouergeholl hunn. S: Ass jo verständlech, wann dat net an der Schoul enseignéiert gëtt. C: Jo, ganz genee, do kann ech och kengem e Virworf maachen. Dat ass u sech jo och iwwerhaapt kee Problem, dass se nom Gefill schreiwen, well et gëtt keng formal schrëftlech Ausbildung am Lëtzebuergeschen an eisem Schoulsystem. Dat heescht, all Mënsch huet sech sou e bëssen debrouilléiert, mee mer hunn elo de Problem, dass jonk Leit duerch dat Digitalschreiwen immens fréi ufänken, Lëtzebuergesch ze schreiwen an doduerch muss der immens verfestegt ginn. A wa se dann ufänken op der Uni, soe mer elo mat 20 oder 25 Joer, ufänken, Saachen, déi se säit iwwer zéng Joer falsch geschriwwen hunn, beemol misse korrekt ze schreiwen, do kréien se immens vill Problemer. An duerfir hunn ech mer eppes iwwerluet, andeems ech nämlech Fake-Wierder erfannen, déi immens Lëtzebuergesch ausgesinn, fir hinnen emol einfach d'Gewunnechten auszedreiwen a se einfach op dee Punkt zréckzebréngen, wou se just nolauschtere mussen an dat wat se héieren, einfach opschreiwen, ouni dass se en däitscht Wuert am Kapp hunn oder eng falsch Gewunnecht. Also de Prinzip: Wat héieren ech a wéi gëtt dat am Lëtzebuergesche geschriwwen? S: Intressant! C: Ech hunn nämlech immens vill Leit, fir déi ass et och schwéier auseneen ze halen: ei / éi / äi. Si denke ganz oft un déi däitsch Wierder. Wa si zum Beispill 'Zäit' schreiwe mussen, da schreiwe se dat ganz oft Zeit mat EI, well se dat am Däitschen ofgespäichert hunn. S: A wat wier en typesche Feeler am Lëtzebuergeschen? C: Typesch Feeler wieren zum Beispill och fir 'dat' oder 'wat' mat zwee A ze schreiwen, obwuel et just mat engem A geschriwwe gëtt. An soubal se am Cours Zäit hunn, fir iwwer Eenzelwierder nodenken, isoléiert, an ech se dann no der Reegel froen, ass dat iwwerhaapt kee Problem. Mee an engem Diktat, wou se vill Wierder musse beienee managen, do geet et hott an har an do geet et immens séier, dass se dann duerch Onopmierksamkeet einfach an al Gewunnechten erëm erafalen. An dofir hu mer zum Beispill meng schéin Trainingswierder wéi Fuermeschnéck oder Mouzeplumm, lauter Wierder, déi ech erfonnt hunn, fir engersäits hinne wierklech ganz kloer ze soen, lauschtert just, wat d' Wierder maachen an da schreift se. ... an och fir deene Leit am Cours d'Onsécherheeten ze huelen: "Wat ass, wa Wierder kommen, déi ech am Lëtzebuergeschen net kennen?" Weess de, et gëtt ëmmer méi jonk Lëtzebuerger mat Migratiounshannergrond, déi kee Lëtzebuergesch doheem schwätzen. S: Et ass jo fir si och komplizéiert. Well et ass jo scho fir Lëtzebuerger net sou einfach! C: Jo, ech denken och. An duerfir erfannen ech Wierder wéi 'floomsen' oder 'de Schléiwelchen', fir datt se sech einfach op d'Schreiwung konzentréieren. En aneren Aspekt, wéini esou fake Wierder benotzt ginn, ass och an der linguistescher Fuerschung, S: A sou? C: Also elo ewech vun der Orthografie a reng bei der Sproochstruktur, wann ëmmer gesot gëtt, et wier onkloer' ob Saache Femininum, Neutrum oder Maskulinum sinn. Also ob et lo ass 'déi Këscht, dat Këscht oder dee Këscht'. Als Mammesproochler weess de natierlech, et ass déi Këscht, et ass Femininum. Mee a Studie soll erausfonnt ginn, ob verschidde lautlech Strukturen oder Analogieeffekter dozou féieren, dass mir ee bestëmmte Genus benotzen. An do hu mer eeben esou eng Rei fake Wierder an der Linguistik, déi en teste kann, déi entspriechen den typesche Laut- a Wuertbaumechanismen vun enger bestëmmter Sprooch. An da seet een de Leit, dat heite Wuert, ass dat fir dech 'deen, déi oder dat'? Ech kann dech jo mol eng Kéier froen: Ass et fir dech 'deen, déi oder dat' Fuemeschnéck? S: ____ Fuemeschnéck. C: An da gëtt et natierlech Elementer, déi mer vill méi kloer soen, wéi ee Genus se kréien. Wann ech der elo soen: Klieperin ass och eent vu mengen erfonnte Wierder. Do géifs de ganz kloer soen, et ass ENG Klierperin, well de Suffix -in dir seet, dat ass potenziell eng weiblech Persoun an der Referenz. Oder wann ech soen Mouzeplumm? S: ENG Mouzeplumm. C: Ech ginn dovun aus, dass et hei en Analogieeffekt ass. Well 'Plumm' ass eng Mëschung aus 'Blumm' a 'Plomm' a béides (déi Plomm, déi Plumm) ass Femininum. Dat heescht, do gesäis de, dass mir och, wéi mer mat Wierder fueren, déi mer net kennen a wou mer iwwerhaapt kee Genus mat ofgespäichert hunn, dass mer do Analogië bilden oder einfach kucken, wéi d' Wuert opgebaut ass. Dat hëlleft och beim Léiere vun der Sprooch. Komm, ech liesen der nach e puer aus menger Lëscht vir: Grouz, Dréipel, Patzelter, klueken ... mee waart, ech mengen, ech wëll och nach kucken, wat eng KI zu dëse Wierder géif soen, wann ech se do aginn an no der Bedeitung froen! S: Do sinn ech awer gespaant! C: Ok, dat ass meng Aufgab fir d'nächst Woch, ech testen, wéi iwwerzeegend eng KI mat lëtzebuergesche Wierder ëmgeet, déi ech erfonnt hunn! A siche mer e schéint eraus als Titel vun der Episod, vläit en Adjektiv! Mee de Fuemeschnéck war natierlech och super! S: Da soe mer der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op d'nächst Woch mat dem Phantasie-Wiwi-Wuert an der KI! C: Merci och, a mäi Schlusswuert, dat gëtt et wierklech: Äddi!
• rëffeg 26.01.2026

  Dës Kéier geet et ëm rëffegt Wieder, de kuerzen ö>, deen et am Lëtzebuergeschen net méi gëtt, a Wonnen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon S: Wat hues de eis haut matbruecht? C: Wann d'Wieder richteg naass a kal ass – also typesch elo am Januar – wéi géifs de dat am Lëtzebuergesche bezeechnen? S: _______ C: D' Wieder ass heiansdo besonnesch rëffeg. Mir geet et haut ëm d'Adjektiv 'rëffeg'. Erkenns de vläit, wéi ee Wuert do drastécht? S: _____ C: A rëffeg ass eng Form, déi sech vu 'Roff' ofleet. An de Roff ass jo am Fong näischt anescht wéi Schorf. S: Also dat, wat sech op Wonne bilt? C: Jo, wa Wonnen esou Kruste kréien. Dat heescht och op Franséisch einfach 'croûte', do hate mer och nees den Hittchen, dee fir en historeschen S steet: croûte / Krust. S: An elo am Franséischen dann ouni Hittchen, no der Reform. C: Genee! Mee zréck bei eis Wonnen, de Roff ass jo déi Schicht, déi aus gedréchentem Blutt a Wondsekret besteet. An dat ass iergendwéi esou e bëssen eekleg. Dat ass eppes, wat d' Leit net immens gären hunn. Zréck bleift also d'Iddi vum Eeklegen. E Roff ass eekleg, eppes wat Rëff bilt, rëffeg ass, ass eekleg. An esou léisst sech dat Konzept op eppes iwwerdroen, wat dann näischt méi mam Kierper a mat Wonnen ze dinn huet. Wéi beispillsweis d'Wieder, wat da rëffeg ass. S: A firwat seet ee 'rëffeg' an net 'roffeg'? C: Dat läit dorunner, dass een bei 'Roff' en Ablautmuster huet. Mer hu ganz vill Wierder mat engem systematesche Vokalwiessel. Am Däitsche kennt een dat och, do ass de Vokalwiessel vun O zu Ö: Gott, göttlich. An dee Wiessel ass am Lëtzebuergeschen O zu Ë: Mond > mëndlech an och Gott > gëttlech. Den O gëtt zu engem E mat Treema (ë). S: Firwat kann een am Lëtzebuergeschen do net och e kuerzen "ö" huelen? C: Schreifs du deen dann heiansdo? Bei Wierder wéi nërdlech, Wëllef, gëttlech asw.?S: ____ C: Et ass net wierklech en Ö op där Plaz, well d'Lëpsen net gerënnt sinn. Weess de, beim 'ö' muss een de Mond ganz spatz maachen, a beim 'ë' sinn d'Lëpse ganz labber souzesoen, an enger neutraler Positioun. A virun 1975 huet ee vill Wierder och nach mat 'ö' geschriwwen! Am WLM-Dictionnaire vun 1906 steet de Pluriel 'Wöllef' beispillsweis nach mat engem 'ö'. Mam LWB, also mam nächste grousse Lëtzebuerger Dictionnaire koum dann och d'Dictionnairesschreifweis, déi eis Schreifweis haut nach präägt. An an der sou genannter 75er-Schreifweis, well se 1975 festgehale gouf, huet et da geheescht, dass all dës Wierder mat 'ë' ze schreiwe sinn: hëlzen, Wëllef, gëttlech asw. S: A firwat? C: Ech denken, dass ee sech engersäits nom 2. Weltkrich méi staark vum Däitsche wollt ofgrenzen. An och d'Tatsaach, dass – wéi ech lo grad schonn ugedeit hat – de Laut einfach liicht anescht kléngt, well d'Lëpse beim 'ö' vill méi staark gerënnt sinn. Mee et gëtt definitiv Wierder, wou de Laut iergendwéi e Spillraum huet tëscht dem Schwa, also dem "ë" an dem "ö" wéi lo bei "nërdlech", dat kann ech och e bësse méi rënnen. S: Mee bei 'rëffeg' kann ee lo net wierklech bei en "ö" goen. C: Nee, hei wier et ongewéinlech. Röffeg? Rëffeg? Et ka jo och sinn, dass de Laut virun iwwer 100 Joer méi staark als 'ö' geschwat gouf. Dacks huet de Laut hannendrunner en Afloss op d'Artikulatioun. Op alle Fall ass d'Grondwuert an deene meeschte Fäll mat engem "o", also de Laut entsteet aus engem "o". An an eisem Beispill war et de 'Roff' an dat rëffegt Wieder. Mee stell der mol vir, am Däitsche géif een d'Wieder 'schorfig' nennen, sou wéi mir rëffeg soen. S: Am Däitsche kléngt dat wierklech net gutt. C: An do gesäit een dann och ganz gutt, wéi d'Wuert 'rëffeg' de Lien zu de Wonnen och verluer huet. A well mer haut sou vill iwwer Wonne geschwat hunn, wëll ech och nach eng Kéier all Mënsch dozou opruffen, sech emol an een Éischt-Hëllef-Cours anzeschreiwen. Do léiert een alles iwwer Wonnen an iwwer den Ëmgang domat! A ville Gemenge ginn der ëmmer nees op Lëtzebuergesch oder op aner Sproochen ugebueden. An et ass ni schlecht, sech do weiderzebilden! Dat geet ganz einfach iwwer de Site vum CGDIS. S: Dat ass wierklech e gudden Opruff! Vläit schreiwen ech mech och an! C: A ganz um Enn nach eng Kéier merci un all déi léif Leit, déi eis ëmmer bei WiWi schreiwen, sief et op eis Adress wiwi@100komma7.lu oder iwwer meng Homepage oder meng Unisadress – an ech sinn och ganz dankbar, dass dat ëmmer léif a wäertschätzend Messagë sinn. Ganz oft sinn et intresséiert Leit oder och spezialiséiert Leit, déi mer nach weider Iddie mat op de Wee ginn – op alle Fall richteg léif an e grousse Merci! S: Dat hält een och motivéiert. C: Jo, ganz genee S: Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!