Rachunek myśli

Episodes

• 
  Dlaczego zostajemy przyjaciółmi? Platon o relacjach 01.10.2026 47m

  Czy przyjaciel jest kimś, kto spełnia nasze pragnienia, czy raczej lustrem, dzięki któremu możemy nie tylko dowiedzieć się prawdy o sobie, ale też ją unieść? W "Lizysie" Platon nie daje nam jednej definicji przyjaźni. Prowadzi nas przez kolejne możliwości i pokazuje, jak każda z nich okazuje się niewystarczająca. Czego więc dowiadujemy się od niego od przyjaźni? Platon pyta o... przyjaźń – to pierwsze z cyklu spotkań z dr. Janem Tokarskim, autorem książki "Platon od nowa".
• 
  Prywatność w czasach algorytmów 17.09.2026 59m

  Czy prywatność jest jedynie przywilejem jednostki? Totalitaryzm pokazał, że człowieka można podporządkować m.in. przez odebranie mu miejsca, w którym pozostaje sam ze sobą. Dziś problem wraca w nowej postaci - publikujemy w internecie to, co dawniej chroniliśmy. Czy stoi za tym rezygnacja z prywatności? Niekoniecznie. Prawo do prywatności nie sprowadza się tylko do tego, aby nie być śledzonym, fotografowanym czy podsłuchiwanym, lecz do czegoś o wiele istotniejszego: do możliwości zachowania części siebie, która pozostanie dla innych niedostępna, niewyjaśniona i nieprzejrzysta. Rozmawiamy z prof. Piotrem Domerackim.
• 
  Niechęć do wysiłku, a może coś bardziej złożonego? Czym właściwie jest gnuśność? 05.09.2026 59m

  Gnuśność ma złą prasę. Od dzieciństwa uczymy się, że nie wolno być leniwym, że trzeba się starać, pracować, rozwijać. Gnuśny człowiek wydaje się podejrzany. Nie optymalizuje własnego życia. Ale czym właściwie jest gnuśność? O gnuśności można mówić językiem moralności, filozofii, psychologii, religii, ekonomii i polityki. Gościem audycji był prof. Marcin T. Zdrenka z UMK, autor książki "O gnuśności. Studium lenistwa i jego kontekstów".
• 
  Czy odpoczynek stał się wyzwaniem? O sztuce nic-nie-robienia 22.08.2026 1h

  W pewnym sensie odpoczynek stał się dziś kolejnym wyzwaniem, zadaniem do wykonania. Czy jednak człowiek, który nie umie przestać działać, jest wolny? W jaki sposób nie poddać się przymusowi produktywności, a jednocześnie godziwie spędzić czas wolny od pracy? O sztuce nic-nie-robienia rozmawiamy z prof. Andrzejem Waśkiewiczem z Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei".
• 
  Symbol ciekawości i patron przebiegłości. Co wiemy o Odyseuszu? 08.08.2026 1h

  Od niemal trzech tysięcy lat opuszcza Troję i wraca na Itakę, choć każda epoka wyznacza mu inną trajektorię. Raz jest człowiekiem niezłomnym, innym razem oszustem. Bywa uosobieniem rozumu, ale i pychy. Dla jednych jest symbolem ludzkiej ciekawości, dla innych patronem przebiegłości. O Odyseuszu jako jednej z najbardziej fascynujących, a zarazem wieloznacznych postaci kultury europejskiej rozmawiamy z prof. Tomaszem Mojsikiem z Uniwersytetu w Białymstoku, autorem książki "Odyseusz. Biografia nieautoryzowana".
• 
  Między poczuciem bezpieczeństwa a wolnością 25.07.2026 56m

  Jest jedną z najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb. Szukamy go w rodzinie, wspólnocie, państwie, technologii i ekonomii. Jednocześnie właśnie w jego imię najczęściej ograniczana bywa wolność. Gdzie przebiega granica między ochroną a kontrolą? Czy współczesny świat produkuje więcej zagrożeń, czy raczej więcej lęku? Dlaczego poczucie bezpieczeństwa nie zawsze idzie w parze z rzeczywistym bezpieczeństwem? I czy społeczeństwo całkowicie bezpieczne byłoby jeszcze społeczeństwem ludzi wolnych?
• 
  Solidarność: między emancypacją a wykluczeniem 11.07.2026 58m

  Z pozoru wydaje się czymś przejrzystym, łatwo zrozumiałym, oczywistym. Tymczasem przez ponad dwieście lat była polem sporów filozofów, socjologów, rewolucjonistów, chrześcijańskich myślicieli, feministek i polityków. Bywała językiem emancypacji, ale także narzędziem wykluczenia.
• 
  Homo audiens. O muzyce w życiu człowieka 13.06.2026 57m

  Ludzie wszystkich kultur śpiewają, tańczą i kołyszą się do muzyki. W tym sensie jest ona szczególnym fenomenem, który nie tylko angażuje niemal cały organizm, ale też otwiera przestrzeń pozajęzykowej komunikacji. Czy zatem człowiek jest po prostu istotą słuchającą, potrafiącą drgania powietrza przełożyć na sens, wspólnotę i wzruszenie? W "Rachunku myśli" rozmawialiśmy z prof. Anną Chęćką, pianistką i filozofką z Uniwersytetu Gdańskiego.
• 
  Rozum proceduralny. Nieważny sens, byle zgodnie z regulaminem 30.05.2026 58m

  Jest taki rodzaj rozumu, który nie pyta "po co", lecz wyłącznie "jak". Nie interesuje go sens, lecz procedura; nie dba o dobro, lecz o zgodność; nie rozważa celu, lecz sprawdza poprawność wykonania. O ambiwalencji rozumu proceduralnego rozmawialiśmy w "Rachunku myśli" z prof. Piotrem Domerackim – filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
• 
  Widzenie w świecie inflacji treści wizualnych. Instrukcja obsługi 16.05.2026 56m

  Żyjemy w świecie, w którym obrazy nie tyle do nas przemawiają, ile nas zalewają. Podczas tegorocznej Nocy Muzeów zastanawialiśmy się nad tym, w jaki sposób obraz na nas oddziałuje i na ile istotna jest tu rola warsztatu artystycznego. Rozmawialiśmy także o sposobach kształtowania spojrzenia i warunkach spotkania ze sztuką, które nie musi kończyć się szybkim werdyktem.
• 
  „Idea Rzeczypospolitej”. Gość: dr Jakub Wolak 02.05.2026 59m

  Rzeczpospolita szlachecka była na wskroś nienowoczesna. Nieufna wobec nowinek z zachodu i południa Europy, kierowała się antycznym ideałem dobrego życia w polis – twierdzi dr Jakub Wolak w książce „Idea Rzeczypospolitej”. Czy ta deklaracja była czymś więcej niż tylko retorycznym ornamentem? W jaki sposób przekładała się na praktyki egzystencjalne i polityczne oraz na relacje z sąsiadami? Czy w nowoczesnym świecie jest miejsce na taką formę polityczności? O staropolskim rozumieniu „rzeczy pospolitej” Michał Nowak rozmawia z dr. Wolakiem.
• 
  Próba powrotu do doświadczania. Co wiemy o uważności? 04.04.2026 1h 29m

  W ostatnim czasie zrobiła oszałamiającą karierę. Stała się modą i praktyką, techniką i postawą, wyborem i obietnicą pełniejszej obecności. W świecie rozproszonym przez nadmiar bodźców i narracji, jawi się jako próba powrotu do czystego doświadczania – bycia tu i teraz, zanim zostanie ono przechwycone przez uprzedzenia, pragnienia, logikę użyteczności. Ma też gwarantować przestrzeń, w której świat może ukazywać się takim, jakim jest. O uważności Michał Nowak rozmawia z prof. Piotrem Domerackim.
• 
  Neuroestetyka muzyki, czyli między neuronem a przeżyciem 21.03.2026 59m

  Muzyka jest zjawiskiem osobliwym: niematerialnym, a jednak dotykającym ciała. Abstrakcyjnym, a jednak wywołującym bardzo konkretne emocje. To napięcie dawniej opisywano w języku metafizyki, harmonii kosmosu lub psychologii uczuć. Dziś coraz częściej próbuje się je zrozumieć w języku neuronów. Neuroestetyka – rozwijająca się na styku filozofii, muzykologii i neuronauki – pyta o to, co właściwie dzieje się w mózgu, kiedy słyszymy muzykę. O tym Michał Nowak rozmawia z filozofką i pianistką profesor Anną Chęćką.
• 
  Równość i przywileje. Rozmowa z Janem Hartmanem 07.03.2026 58m

  Idealna równość jest utopią, jednak nowożytność z uporem maniaka zdaje się do niej powracać. A przecież praktyka życiowa uczy nas, że możemy być równi tylko wobec czegoś lub pod jakimś względem. Przed prawem, w teorii, stajemy na tych samych zasadach. Łączy nas też godność i śmiertelność. Zarazem jednak talenty, uroda, siła i prestiż nie są wśród ludzi rozdysponowane jednakowo. Czy wynikające z nich przywileje są czymś skandalicznym? Gościem Michała Nowaka jest prof. Jan Hartman.
• 
  Asceza. Gość: prof. Piotr Domeracki 21.02.2026 1h 1m

  Jej cel może być zarówno religijny, jak i moralny. Zawsze zakłada jednak hierarchię dóbr, która skłania do realizacji jednych kosztem drugich. W tym sensie jest nieustannym ćwiczeniem, mającym prowadzić do zbawienia, cnoty, harmonijnego życia. O ascezie rozmawialiśmy w audycji z prof. Piotrem Domerackim, filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
• 
  Doświadczenie czasu nie jest moralnie neutralne. Rozmowa z prof. Wojciechem Załuskim 07.02.2026 57m

  O ambiwalentnym splocie czasu i etyki Michał Nowak rozmawiał w audycji z prof. Wojciechem Załuskim z Katedry Filozofii Prawa i Etyki Prawniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorem książki "Etyczne aspekty doświadczenia czasu".
• 
  Strumień, który słyszymy: o zagęszczaniu i rozciąganiu czasu w muzyce 24.01.2026 59m

  Czas muzyczny, ten efemeryczny twór, nie podlega prawom zegarów; nie jest tylko miarą trwania ani ramą porządkującą dźwięki. Jest raczej strumieniem świadomości, w którym nuty splatają się z oddechem słuchacza i rytmem jego serca.
• 
  Rytuał. Gość: prof. Piotr Domeracki 10.01.2026 59m

  Jest jedną z najbardziej trwałych i jednocześnie najbardziej niedocenianych form ludzkiego rozumienia świata. Porządkuje czas, nadaje sens temu, co nieprzejrzyste, pomaga przejść przez momenty graniczne. Może też jednak stać się narzędziem dyscyplinowania albo pustym, pozbawionym znaczenia gestem. Bo też na przecięciu tego, co niecodzienne i powtarzalności oraz autonomii jednostki i sensu, który ją przekracza, rodzi się rytuał.
• 
  Akceptacja. Rozmowa wokół książki "Endo. Sztuka akceptacji choroby". Gościni: Karolina Wigura 27.12.2025 56m

  Choć lubimy prężyć muskuły i opowiadać o naszej sprawczości, nad wieloma sprawami nie mamy kontroli. Czas i miejsce urodzenia, zakochanie, choroba spadają na nas jak grom z jasnego nieba. Rozmowa z dr hab. Karoliną Wigurą - filozofką i socjolożką, autorką książki "Endo. Sztuka akceptacji choroby".
• 
  Kultura profilowania, dbanie o wizerunek. Gość: dr Dawid Misztal 13.12.2025 59m

  Co łączy narzędzia do edycji zdjęć, chirurgię plastyczną i globalną turystykę? Kultura profilowania. Liczą się w niej wizerunek i poklask na scenie mediów społecznościowych. Horyzont stylu wyznaczają celebryci, odgrywanie jest tu ważniejsze od odkrywania, a szczerość i autentyczność przestają się liczyć. Tak przynajmniej twierdzą autorzy książki Paula D'Ambrosio i Hansa-Georga Moellera "Ty i Twój profil", o której rozmawialiśmy jej tłumaczem – dr. Dawidem Misztalem.